Тектонски раседи и земјотреси во Македонија – ризици и сеизмички активности

Македонија се наоѓа во една од сеизмички најактивните зони на Балканот. Нашата територија е распарчена на неколку големи структурни блокови, а линиите каде што тие блокови се допираат се всушност раседните зони каде што се ослободува енергијата во форма на земјотреси.

Главно, низ Македонија минуваат три примарни раседни системи:

1. Вардарската зона (Централна Македонија)

Ова е најзначајната тектонска единица која ја пресекува земјата од северозапад кон југоисток (од Скопје, преку Велес и Кавадарци, па сè до Гевгелија).

 * Карактеристики: Ова е многу стара и длабока зона на пукнатини. Тука припаѓа и познатиот Скопски расед, кој беше одговорен за земјотресот во 1963 година.

 * Ризик: Поради тоа што оваа зона е централна, таа ги поврзува движењата од север и југ.

2. Дримско-шумадиската зона (Западна Македонија)

Оваа зона се протега долж долината на реката Дрим, ги опфаќа Дебар, Струга и Охрид, па продолжува кон Албанија.

 * Карактеристики: Ова е можеби најактивниот дел во поново време. Тука директно се чувствува притисокот од Јадранската микроплоча.

 * Ризик: Регионите на Дебар и Охрид/Пештани се познати по многу чести сеизмички активности. Овде раседите се од типот на „нормални раседи“ кои предизвикуваат пропаѓање на земјиштето и создавање на котлини.

3. Струмичката зона (Источна Македонија)

Оваа зона ги опфаќа долината на реката Струмица, Малешевијата и се протега кон Бугарија.

 * Карактеристики: Овде се наоѓа познатиот Пехчевско-Кресненски расед. Овој регион го држи рекордот за најсилен земјотрес на Балканот во 20-тиот век (земјотресот кај Пехчево/Кресна во 1904 година со магнитуда од околу 7.8 степени).

Овие раседи во Македонија се всушност „вентили“ низ кои се пренесува притисокот од судирот помеѓу Африка и Европа што го спомнавме претходно. Кога Јадранската плоча се ротира кај Италија, таа ги притиска Албанија и Грција, а тој притисок се пренесува длабоко во внатрешноста на Балканот, активирајќи ги овие наши локални раседи.

Интересен факт: Поради овие тектонски поместувања, Македонија има толку многу планини и котлини на толку мала територија – ние буквално живееме на „набрано“ и „испукано“ парче од Земјината кора.

Балканот е директно погоден од тектонските движења бидејќи се наоѓа на „линијата на фронтот“ помеѓу два огромни континентални џинови. Она што се случува во Источна Африка и движењето на Индија имаат верижна реакција која завршува токму кај нас.

Еве како тоа влијае на нашиот регион:

1. Големиот притисок од Африка

Африканската плоча не само што се распаѓа кај Источноафриканскиот Расед, туку таа како целина се движи кон север, кон Европа, со брзина од околу 4 до 10 милиметри годишно.

 * Субдукција (Подвлекување): Под Грција и Италија, африканското океанско дно (остаток од античкиот океан Тетис) тоне под Евроазиската плоча.

 * Резултат: Ова е главната причина за силните земјотреси во Грција, Албанија и Турција. На пример, Егејскиот лак (јужно од Крит) е директна последица на ова подвлекување.

2. „Менгемето“ на микроплочите

Бидејќи Африка притиска од југ, а Европа е стабилна на север, земјината кора на Балканот е „раздробена“ на помали делови наречени микроплочи.

 * Јадранска микроплоча (Adria): Ова е клучниот играч за нас. Таа е како „тврд заб“ кој Африка го турка во мекото ткиво на Европа. Таа се ротира спротивно од стрелките на часовникот и директно ги притиска Динаридите и Алпите.

 * Македонија и соседите: Нашата територија е составена од помали блокови (како Пелагонскиот масив, Вардарската зона итн.) кои се приклештени во ова „геолошко менгеме“. Кога притисокот од Африка и Јадранската микроплоча ќе стане преголем, тие блокови се поместуваат – и тоа го чувствуваме како земјотрес.

3. Планинските венеци

Ако Индија ги создаде Хималаите, Африка е одговорна за планините на Балканот. Сите наши планини (Шар Планина, Кораб, Пирин) се резултат на оваа долготрајна компресија. Балканот буквално „се гужва“ и се издигнува поради тоа што Африка ни се приближува.

4. Што значи ова за иднината?

Во многу далечна иднина (за околу 50 милиони години):

 * Исчезнување на Средоземното Море: Средоземното Море ќе се затвори целосно.

 * Балканските "Хималаи": На местото каде што денес е Јадранското и Егејското Море, ќе се издигне огромен планински венец, сличен на Хималаите, бидејќи Африка и Европа ќе станат еден континент.

Накратко: Балканот е сеизмички активен затоа што се наоѓа помеѓу Африка која „турка“ и Европа која „не се поместува“. Секој земјотрес кај нас е всушност мал „одглас“ од големото патување на Африка кон север.