Организациски систем кај Богомилите

August 08, 2026

Внатрешна духовна организација

Совршени

Ова бил највисокиот и најстрогиот духовен ред во богомилската заедница.

Начин на живот: Живееле во строг аскетизам — не се женеле, не јаделе месо, риба ниту пиеле вино, и немале личен имот.
Улога: Тие биле духовните водачи, учители и проповедници. Единствено тие го вршеле богомилското крштевање („крштевање со Дух“ преку полагање раце и евангелие на главата).
Почит: Поради нивниот морален авторитет и себеодрекување, уживале огромна почит кај обичното население.

Верни (Верници / Крстени)

Ова била главната маса на богомилското движење.

Начин на живот: Воделе вообичаен општествен живот — работеле земјоделство или занаети, се женеле, имале семејства и јаделе вообичаена храна.
Улога: Го поддржувале движењето, ги хранеле и криеле Совршените кога биле прогонувани, и ги практикувале богомилските морални правила.
Цел: Стремежот на секој „верен“ бил пред крајот на животот да премине во редот на Совршените.

Слушатели (Почетници)

Ова биле симпатизери или луѓе кои дури сега се запознавале со богомилското учење.

Присутни биле на собирите и ги слушале проповедите, но сè уште ги немале преземено обврските на движењето ниту биле формално иницирани.

Односот на Бабуните кон тогашниот феудален систем

За разлика од византиската и средновековната држава, кои биле строго феудално поделени на владетели, благородници (бојари), свештенство и безимотни кметови, Богомилите одбивале да ја признаат таа хиерархија:

Против власта и владетелот: Сметале дека земската власт (царевите, кралевите, феудалците) се дело на ѓаволот (Сатаниел), бидејќи се заснова на насилство, војни и експлоатација.
Против богатата црква: Ја отфрлале официјалната црковна хиерархија (патријарси, владици) и нејзиното огромно богатство.
Социјална еднаквост: Проповедале дека сите луѓе се еднакви пред Бога. Се залагале за заемна помош, делење на доброто и отпор кон плаќањето даноци на феудалците.

Богомилите биле антифеудално движење кое се борело против општествената неправда.

Богомилската заедница имала многу прецизно изградена црковно-организациска хиерархија, а на врвот на таа хиерархија биле оние кои целосно се одрекле од материјалните богатства (Совршените).

Титулите Дедо, Гостин и Старец биле вистинските административни и духовни функции (титули) во богомилската црковна хиерархија.

1. Дедец (Дедо) — Врховен главар

Улога: Дедото бил на самиот врв на богомилската заедница (црква). Тој го имал највисокиот духовен и организациски авторитет.
Духовен статус: Секогаш бил избиран од редовите на Совршените — луѓе кои дале завет за строг аскетизам, сиромаштија и безбрачност.
Функција: Се грижел за зачувување на изворното учење, ги ракополагал пониските свештеници и ги одржувал врските меѓу различните богомилски општини (од Македонија и Бугарија, па сè до Босна и Јужна Франција кај Катарите).

2. Гости (Гост) и Старци (Старец) — Неговите помошници

Под Дедото се наоѓале два главни чина кои му помагале во управувањето:

Гост: Се смета за втор по ранг после Дедото. Биле задолжени за патувања, обиколка на богомилските општини, проповедање и мисионерска дејност (оттаму и името Гостин — оној кој патува и гостува кај верниците).
Старец: Тоа биле локалните старешини на одделни богомилски општини. Ги воделе собирите, се грижеле за локалните верници, го организирале нивниот живот и заемната помош.
Забелешка: Гостите и Старците заедно го сочинувале т.н. Совет на старци (или водители на заедницата), кои биле главни советници на Дедото.

3. Стројници (Управници)

Покрај нив, се споменуваат и Стројници, кои биле задолжени за практичната организација на заедницата — распределба на ресурсите, сместување на прогонетите богомили и поддршка на сиромашните.

Како функционирал овој поредок во практиката?

Заснован на духовен авторитет, а не на моќ: За разлика од феудалните владетели или византиските епископи кои имале личен имот, војска и богатство, богомилските старешини (Дедото, Гостите и Старците) не поседувале ништо лично. Нивниот авторитет извирал исклучиво од нивниот личен морал, скромност и себеодрекување.
Изборност: Водителите не ја пренесувале титулата по наследно право ниту ја купувале, туку биле избирани од самата заедница врз основа на нивните духовни квалитети.
Паралелен систем: Затоа, за обичните хоризонтални верници („Верните“), Дедото и Старците биле вистинските народни водачи, а не царските чиновници или богатите владици.

(Интересен факт е што оваа иста хиерархија — Дедо, Гостин, Старец — подоцна во целост била преземена и официјално зачувана во средновековната Црква Босанска, каде што Богомилите го имале своето најголемо упориште).

Податоците за оваа внатрешна организација и титули (Дедо / Дедец, Гост, Старец) се поткрепени со богата историска литература, како од примарни извори (средновековни списи и документи од тоа време), така и од секундарна научна литература на еминентни историчари и византиолози.

Преглед на главната литература каде детално се анализира и потврдува оваа хиерархија:

1. Примарни средновековни извори (Документи од тоа време)

Овие титули не се современа конструкција, туку директно се споменуваат во средновековните текстови:

„Беседа против Богомилите“ од Презвитер Козма (X век): Ова е еден од најважните сочувани антибогомилски списи напишан во Македонија/Бугарија кратко по појавата на движењето. Козма детално го опишува постоењето на посебни старешини, нивното ракополагање и нивниот авторитет во заедницата.

Тајната книга на богомилите (Liber St. Johannis / Интерrogationes Johannis): Богомилски апокрифен текст сочуван во латински превод во Каркасон (Франција), донесен директно од богомилските општини од Балканот. Во него се опишува начинот на кој Совршените и Старешините управувале со верниците.

Списи и дипломатски документи за Црквата Босанска (XII–XV век): Во дубровчките, ватиканските и локалните босански повелби (како што се Гостинот Радин, Дедо Растудије и сл.) изречно се титулираат црковните великодостојници со Дед (Дедец), Гост и Старец. Ватиканските инквизитори во своите извештаи точно наведуваат дека оваа хиерархија е преземена директно од македонско-тракиските богомили.

Синодикот на Цар Борил (1211 год.): Соборски акт во кој се анатематизираат (проколнуваат) богомилските старешини во Бугарија и Македонија, каде изречно се споменуваат по име нивните дедовци и старешини (на пр. „...на дедец Петар Кападокиски...“).

2. Научна и историска литература (Секундарни извори)

Оваа тема е детално обработена во македонската, балканската и светската историографија:

Македонски автори и академици:

Акад. Драган Ташковски — „Богомилството во Македонија“ (Скопје, 1970) Ова е капитално дело во македонската историографија каде Ташковски прави детална анализа на структурата на богомилските општини во Македонија (околу Велес, Прилеп, Бабуна) и објаснува како функционирала институцијата „Дедец“ и Советот на старците.

Бранко Панов — „Општествено-политичките прилики во Македонија и богомилското движење“ Ги анализира социјалните слоеви и црковната организација на Бабуните во однос на византиската власт.

Акад. Ѓорѓи Поп-Атанасов — „Богомилството и македонската книжевност“ Се осврнува на богомилските апокрифи и хиерархиските функции споменати во нивните текстови.

Балканска историографија:

Васо Глушац — „Истина о богумилима“ (Београд, 1945/1992) Детално ги истражува титулите Дед, Гост и Старец во контекст на балканското богомилство и босанските Крстјани.

Јарослав Шидак — „Studije o Crkvi bosanskoj i bogumilstvu“ (Загреб, 1975) Еден од најпознатите хрватски историчари кој прецизно ја дефинира организациската шема (Дед како епископ, Гост и Старец како хиеромонаси и локални старешини).

Димитар Ангелов — „Богомилството“ (Софија, 1987) Една од најсеопфатните монографии за богомилството воопшто, каде цела глава е посветена на внатрешното уредување на богомилските општини.

Светска (Западна) литература:

Steven Runciman — „The Medieval Manichee: A Study of the Christian Dualist Heresy“ (Cambridge University Press) Сер Стивен Рансиман, еден од најголемите светски византиолози, ја објаснува директната врска меѓу балканските богомилски титули (Djed, Gost, Starets) и западноевропските Катари и Албижојци.

Dimitri Obolensky — „The Bogomils: A Study in Balkan Neo-Manichaeism“ (Cambridge, 1948) Класично дело кое го истражува богомилството од неговиот зародиш во Македонија и Бугарија, потврдувајќи ги структурите и организацијата на нивните заедници.

За оние кои сакаат подлабоко да ги истражат средновековните документи и научни трудови за богомилската хиерархија, еве неколку достапни дигитални извори:

Presbyter Cosmas's Sermon Against the Bogomils — Целосен текст на „Беседа против Богомилите“ од Презвитер Козма (X век), еден од најважните примарни извори за нивната организација.
The Bogomils: A Study in Balkan Neo-Manichaeism (Dimitri Obolensky) — Капитална студија достапна за читање на Internet Archive за развојот и хиерархијата на Богомилите.
The Medieval Manichee (Steven Runciman) — Сеопфатен труд на Стивен Рансиман за балканските и европските дуалистички движења.
Internet History Sourcebooks Project – Fordham University — Универзитетска збирка на средновековни документи за богомилското учење.
Academia.edu – Истражувања за Богомилството и Црквата Босанска — Академска база со научни трудови за функциите Дед, Гост и Старец.
Национален каталог COBISS.MK — Пребарувач за печатените трудови на македонските академици (Драган Ташковски, Ѓорѓи Поп-Атанасов и Бранко Панов).

Барај

makgrom