Мислам дека мина времето на газди-шерифи

 Мислам дека многу газди кај нас сè уште поминуваат низ болна фаза на негирање, но реалноста почна сурово да ги удира по џебот.

​Ако ги анализираме размислувањата на сопствениците на транспортни фирми, можеме да ги поделиме во три групи:

​1. „Старата школа“ (Оние кои сè уште чекаат ред пред порта)

​Овие газди сè уште живеат во 2010 година. Нивната реченица е: „Ако не сакаш ти, има десет други на биро кои чекаат за твојата работа“.

​Пред портата нема никој.

​Последица: Нивните камиони стојат паркирани, губат договори со странски партнери, а на крај се принудени да носат возачи од Далечниот Исток (Непал, Филипини, Пакистан). Ова им носи нов трошок за визи, јазични бариери и обука.

​2. „Прагматичарите“ (Оние кои се разбудија)

​Ова се газди кои сфатија дека шоферот не е трошок, туку основно средство за работа. Тие знаат дека ако камион од 150.000 евра стои во двор поради разлика од 200 евра во плата, тоа е чиста глупост.

​Нивната стратегија: Инвестираат во нови возила (поудобни седишта, подобри клима уреди), ги плаќаат дневниците веднаш по турата и не „закераат“ за секој литар потрошена нафта. Тие ја купуваат „лојалноста“ со коректен однос.

​3. „Очајните“ (Малите фирми)

​Малите превозници со 2-3 камиони се во најтешка позиција. Тие не можат да се натпреваруваат со големите флоти или со платите во Германија. За нив, секое заминување на возач е потенцијален клуч на врата.

​Моето мислење за „лојалноста“ во овој сектор:

​Газдите често велат: „Ги научив да возат, им дадов леб, а тие ме напуштија за 100 евра повеќе кај конкурентот“.

​Но, еве ја другата страна:

​Ризикот е кај шоферот: Ако камионот е неисправен или претоварен, казната ја плаќа возачот (или ја губи главата).

​Одвоеност од семејство: Шоферот ги продава своите денови и ноќи. За него, тие „100 евра повеќе“ се всушност почит кон неговото изгубено време со децата.

 Мислам дека мина времето на газди-шерифи. Пазарот на труд во 2026 година ги принуди сопствениците да станат „менаџери на човечки ресурси“ сакале тие или не. Оние кои нема да го сменат менталитетот и да сфатат дека лојалноста се гради со партнерство, а не со наредби, едноставно ќе исчезнат од мапата.

Read More

 

Рецепт за Апсурдистан: Како државата одгледа „возачи-паразити“

​Ако се прашувавте како стигнавме дотука — луѓе со транспаренти да бараат право на убиство во сообраќај — одговорот е едноставен: Државата со години ги држеше за рака додека тие го кршеа законот.

​Со децении имавме систем кој не беше систем, туку „шведска маса“ за прекршоци. Полицијата запира, ама не одзема. Судот казнува, ама потоа ги „милува“ социјалните случаи. Резултатот? Цела армија возачи кои мислат дека возачката дозвола е исто што и членска карта во библиотека — демек, убаво е да ја имаш, ама не е крај на светот ако ја немаш.

​„Социјален случај“ со волан во рака

​Најголемиот правен виц на векот е ослободувањето од казни затоа што некој бил социјален случај. Ајде да ја анализираме оваа логика:

• ​Немаш пари за леб? Државата треба да ти помогне.
• ​Немаш пари за возачки испит? Не возиш.
• ​Немаш пари за казна, а возиш нерегистрирана кола без дозвола? Ти си опасен по околината и треба да бидеш зад решетки, а не на протест!

​Како тоа си „социјален случај“ кога станува збор за плаќање казна, а одеднаш си „бизнисмен во подем“ кога треба да се најдат пари за бензин, гуми и одржување на возилото? Автомобилот не е основно социјално право, туку трошок и одговорност. Ако немаш за казна, немаш ни за волан. Точка.

​Шок-терапија: Кога законот конечно ќе те „чепне“ по џебот

​Проблемот настана кога државата, по децении спиење, реши да го примени единствениот јазик што овој менталитет го разбира: Одземање на играчката.

​Додека казната беше само лист хартија што завршуваше во некоја прашлива фиока во суд, сè беше во ред. Но, кога „пајакот“ ќе го крене возилото и кога дворот ќе остане празен, тогаш боли. Тогаш се пали „патриотскиот“ дух и се излегува на протести за „човекови права“.

​Државата е соучесник

​Да бидеме искрени: Овие луѓе на протестите се само производ на долгогодишното премолчување. Тие се искрено зачудени зошто сега не смеат да возат, кога „вчера смееја“. Кога власта дозволува селективна правда, таа всушност им кажува на граѓаните дека законот е само сугестија.

​Сега, Апсурдистан е во ќорсокак. Ако државата попушти, официјално можеме да ги затвориме авто-школите и да прогласиме „Трка на опстанокот“ на секоја раскрсница. Ако остане доследна, можеби за првпат во историјата ќе научиме дека сиромаштијата не е дозвола за криминал.

​Порака до протестантите: Ако немате за дозвола, купете си велосипед. Ако и за него сте „социјален случај“, пешачењето е бесплатно и многу поздраво за сите нас.

Read More

 

Добредојдовте во Апсурдистан: Каде возачката дозвола е „непотребен моден додаток“

​Се извинувам, дали јас нешто пропуштив или во меѓувреме Њутн ги повлече законите за физика, а државата реши дека правилата се всушност само „пријателски совети“ кои не мора да ги почитуваме ако многу викаме на улица?

​Најновиот хит во нашата мала, колоритна држава не е нова песна на Евровизија, туку протест против поседувањето возачки дозволи. Да, добро прочитавте. Луѓе излегуваат на улица за да го одбранат своето „суверено право“ да управуваат со тон и половина железо без да поминат ниту еден час обука, без да знаат што значи црвен триаголник и, очигледно, без трошка срам.

​Зошто да учиш кога можеш да протестираш?

​Целиот концепт е генијален во својата глупавост. Зошто некој би трошел време на предавања, полигони и градско возење, кога може едноставно да се качи во автомобилот и да се надева дека гравитацијата и среќата ќе завршат работа?

​Според оваа логика, предлагам веднаш да се организираат уште неколку протести за „правда“:

• ​Протест на „хирурзи“ на диво: Бараме право да оперираме слепо црево со кујнски нож. Дипломата е само лист хартија што ни ја ограничува креативноста!
• ​Протест на пилоти-аматери: Зошто ми е дозвола за летање? Јас ја знам „принципиелната“ насока – нагоре и право. Ако паднам, државата е виновна што ставила згради на мојот пат.
• ​Протест против гравитацијата: Бараме итно укинување на паѓањето кога скокаме од тераса. Тоа е дискриминација на луѓето кои сакаат да летаат, а немаат крилја.

​Возилото како „жртва“ на системот

​Најтрагикомичниот дел е лелекањето за одземените возила. „Ми ја зедоа колата затоа што немав дозвола!“. Па, друже, тоа не е казна, тоа е хуманитарна акција за спасување животи – твојот и мојот. Да му дозволиш на човек без дозвола да вози е исто како да му дадеш на дете набиен пиштол и да му кажеш: „Играј си, само внимавај на прозорците“.

​Живееме во општество каде што одговорноста стана „непознат поим“. Ако те фатат во прекршок, не велиш „згрешив“, туку организираш протест и бараш државата да ти се извини што те фатила.

​Ако им се исполни желбата на овие „борци за слобода“, предлагам следниот пат кога ќе возите, наместо појас, да облечете оклоп и да се прекрстите. Зашто во Апсурдистан, патот не е место за патување, туку арена за гладијатори каде што најсилното правило е: „Не ми треба закон, јас знам да возам!“

​Заклучок за денот: Ако знаењето е моќ, ние дефинитивно сме најнемоќната нација во светот. Но, барем сме гласни во тоа.

Read More

Анализата на пазарот на труд во 2026 година покажува дека сме во ера на „голема ротација“

 

Анализата на пазарот на труд во 2026 година покажува дека сме во ера на „голема ротација“, а не само на обично менување работи. Ако порано лојалноста се купуваше со сигурност, денес таа се „изнајмува“ преку постојан професионален развој и прилагодување на вештачката интелигенција (AI).

​Еве ги клучните столбови на моменталната состојба:

​1. Вештачката интелигенција како „филтер“ за лојалност

​Пазарот е поделен на два дела. Од една страна, компаниите ги автоматизираат рутинските позиции (администрација, корисничка поддршка, основно сметководство), што ги принудува вработените да се движат за да не станат „технолошки вишок“. Од друга страна, постои огромен недостиг на кадри кои знаат да работат со AI.

• ​Резултат: Вработените со нови вештини знаат дека нивната пазарна вредност расте за 30–50% ако сменат фирма, наместо да чекаат покачување во сегашната.

​2. Ефектот на Македонскиот пазар (2025/2026)

​Во Македонија, ситуацијата е специфична поради неколку фактори:

• ​Раст на платите под притисок: Просечната нето-плата веќе надмина 46.000 денари (крај на 2025), но реалната куповна моќ сè уште закрепнува од инфлацијата. Лојалноста паѓа кога вработениот гледа дека со самото преминување во друга фирма може веднаш да ја амортизира инфлацијата.
• ​Гладот за кадар: Поради емиграцијата и структурниот несклад на вештини, фирмите „крадат“ готови кадри едни од други. Ова создава средина каде вработените се постојано изложени на подобри понуди преку LinkedIn или Headhunting агенции.

​3. Психологијата на Gen Z и Миленијалците

​За новите генерации, 10 години во една фирма не е успех, туку ризик од стагнација.

• ​Founder-mindset: Сè повеќе млади професионалци се свртуваат кон "freelancing" или сопствени бизниси. Бројот на луѓе кои додаваат „Founder“ на својот профил е во огромен пораст.
• ​Вредности над плата: Ако фирмата нема јасна етичка позиција или флексибилен модел (хибридна работа), вработените заминуваат без многу размислување.

​Како изгледа „новата лојалност“?

​Денес, компаниите кои успеваат да ги задржат луѓето подолго (иако ретко до 10 години) го прават тоа преку нови стратегии:

Пазарот во 2026 година е пазар на вештини, а не на стаж. Лојалноста повеќе не е емотивна врска со брендот на компанијата, туку рационален договор: 

„Ќе останам додека мојот раст овде е побрз од мојот раст надвор.“ Штом таа вага ќе се накриви, вработениот си оди.

Read More

Лојалноста е мит

 

Лојалноста е мит звучи сурово, но во денешниот економски пејзаж, тоа е повеќе реална стратегија за преживување отколку недостаток на карактер. Времето кога некој се вработуваше во млади години и се пензионираше со златен часовник од истата фирма е веќе минато.

​Еве зошто „магичната граница“ од 10 години стана вистинска реткост:

​1. Казна за лојалност (Loyalty Penalty)

​Ова е можеби најсилниот фактор. Статистиките покажуваат дека вработените кои менуваат работа на секои 2–3 години често остваруваат поголем скок во платата отколку оние кои чекаат годишно покачување во истата фирма. Буџетите за регрутирање нови кадри се речиси секогаш поголеми од буџетите за задржување на постоечките.

​2. Стаклен плафон и стагнација

​По десет години во иста средина, кривата на учење често станува рамна линија. Вработените чувствуваат дека:

• ​Ги совладале сите процеси и нема нов предизвик.
• ​Позициите над нив се зафатени од менаџери кои немаат намера да си одат.
• ​Нивните вештини стануваат застарени бидејќи не се изложени на нови технологии или методологии од други индустрии.

​3. Промена на психолошкиот договор

​Порано постоеше премолчен договор: „Ти дај ни ја својата младост и трудољубивост, ние ќе ти дадеме доживотна сигурност.“ Денес, компаниите лесно прават масовни отпуштања (layoffs) за да ги задоволат акционерите. Вработените го гледаат тоа и сфаќаат дека единствената вистинска сигурност е нивната пазарна вредност, а не името на фирмата во договорот.

​4. Потрага по подобра рамнотежа (Burnout)

​Десет години во иста култура може да доведе до заситеност или прегорување. Промената на работата често е најбрзиот начин за:

• ​Постигнување подобар баланс меѓу работата и приватниот живот.
• ​Промена на токсична работна средина која со години се таложела.
• ​Работа од далечина (Remote work) која сегашната фирма можеби не ја нуди.

​Што добиваат оние што си одат?

Лојалноста денес не е кон фирмата, туку кон сопствената кариера и семејство. Компаниите кои сакаат да ги задржат луѓето десет години мораат да понудат многу повеќе од „семејна атмосфера“ – мораат да понудат континуиран раст, пазарни плати и вистинска грижа за вработениот како индивидуа.

Read More

Финансиската слика на Европа е поделена на неколку зони

 

​Економската моќ е можеби најсилниот „невидлив“ двигател на животниот век. Таа не значи само повеќе пари во џебот, туку подобра исхрана, помалку физички исцрпувачка работа и пристап до врвна медицина.

Според најновите податоци за 2024 и 2025 година (од Еуростат, ГфК и ММФ), финансиската слика на Европа е поделена на неколку зони.

​1. Финансиски лидери (Највисоки примања)

​Во овие земји, просечните нето-плати (она што останува по даноци) се движат помеѓу 4.000 и 6.000 евра месечно.

​Швајцарија: Убедлив лидер со просечна нето-плата од околу 6.500 – 7.000 евра.

​Луксембург: Околу 4.500 – 5.000 евра.

​Исланд и Норвешка: Помеѓу 3.800 и 4.500 евра.

​Данска: Околу 4.000 евра.

​2. Европскиот „стандарден“ просек

​Овде спаѓаат големите економии на ЕУ каде платите се доволни за висок квалитет на живот, но трошоците се исто така високи.

​Германија: Околу 3.000 – 3.200 евра (нето).

​Франција: Околу 2.600 – 2.800 евра.

​Италија и Шпанија: Нешто пониски, помеѓу 1.800 и 2.300 евра.

​3. Куповна моќ (PPS): Реалната слика

​Номиналната плата не кажува сè. Куповната моќ (Purchasing Power Standard - PPS) ни кажува колку стоки и услуги всушност можете да купите со тие пари во вашата земја.

Каде е Македонија во оваа математика?

​Во 2024/2025 година, Македонија се наоѓа во долниот дел на европската листа, но со тренд на номинален раст на платите:

​Просечна нето-плата: Околу 41.000 - 43.000 денари (околу 670 - 700 евра).

​Куповна моќ: Иако цените кај нас се пониски од оние во Германија, соодносот на платата и потрошувачката кошничка е неповолен. Македонецот троши околу 40-50% од приходот само на храна и сметки, додека во Швајцарија тој процент е под 15%.

​Зошто ова влијае на животниот век?

1. ​Квалитет на храна: Помалата куповна моќ значи купување на поевтина, процесирана храна со повеќе шеќери и масти.
2. ​Здравствена заштита: Иако имаме државно здравство, луѓето со повисока куповна моќ можат да си дозволат приватни прегледи, подобри лекови и суплементи.
3. ​Стрес: Финансиската несигурност е еден од најголемите предизвикувачи на кортизол (хормон на стрес), кој директно ги оштетува срцето и крвните садови.

Read More

Брзата пруга мора да биде оградена, тоа не е само желба, туку строг безбедносен стандард на ЕУ

 

Брзата пруга мора да биде оградена, тоа не е само желба, туку строг безбедносен стандард на ЕУ.

​За возови кои се движат со брзина од 160  km/h до 200 km/h, пругата мора да биде физички изолирана. Но, тоа создава огромен проблем за екосистемот.

​ Како ќе изгледа оградувањето?

​Планот за брзата пруга на Коридор 10 предвидува оградување на целата должина на трасата, а не само на критичните делови.

​Зошто? При брзина од 200 \text{ km/h}, возот има огромен пат на сопирање. Секој судар со крупен добиток или диво животно (срна, дива свиња, мечка) би бил катастрофален не само за животното, туку и за патниците во возот.

​Ефектот „Кинески ѕид“: Како што правилно забележа, оваа ограда станува непремостлива бариера која буквално ја сече државата на два дела за животинскиот свет.

​2. Решението: „Зелени мостови“ и премини

​За да се спречи биолошката изолација, современите проекти (финансирани од ЕУ фондови) мора да вклучуваат еколошки коридори:

​Зелени мостови (Eco-ducts): Тоа се широки надвозници покриени со земја и вегетација, наменети исклучиво за миграција на диви животни.

​Подземни тунели: За помали животни се градат специјални пропусти под пругата.

​Критични точки за екологијата: Најважниот дел е кај Таорската клисура и областа на Демир Капија, каде што биодиверзитетот е најголем и каде што животните традиционално поминуваат преку Вардар и пругата.

​Дали нашите проекти го предвидуваат ова?

​Тука е „финтата“. Во Македонија често се обидуваме да заштедиме на „невидливи“ трошоци. Сепак:

​Европски правила: Бидејќи Коридор 10 се гради со помош на европски грантови и заеми од ЕИБ (Европска инвестициона банка), тие имаат екстремно строги правила за заштита на животната средина.

​Студија за влијание: Државата е обврзана да направи студија која ќе покаже каде точно се миграциските патишта на животните и таму да постави премини.

​Ако пругата се огради без доволно „зелени премини“, тоа ќе биде еколошка катастрофа за македонската фауна. Животните ќе останат заробени во мали изолирани зони, што води до генетска деградација и изумирање на локалните популации.

​ Главната битка во 2026 година ќе биде меѓу градежниците (кои сакаат побрзо и поевтино) и еколошките организации (кои ќе бараат повеќе премини за животни).

Најкритичната зона на целиот Коридор 10, каде што природата и инфраструктурата ќе се судрат најжестоко, е делот кај Демир Капија и Таорската Клисура.

​Овие предели се дел од европската мрежа на заштитени подрачја и претставуваат природни био-коридори кои веќе се под притисок од новиот автопат, а сега ќе бидат дополнително „пресечени“ со оградената брза пруга.

​ Таорска Клисура (Зелениково – Велес)

​Ова е една од најживописните, но и еколошки најчувствителните точки.

​Зошто е важна: Тука живеат ретки видови грабливи птици и големи цицачи кои се движат кон планината Китка.

​Инженерски предизвик: Бидејќи пругата мора да се исправи за брзина од 160 \text{ km/h}, ќе бидат потребни нови тунели. Секој нов тунел значи огромни количини ископан материјал кој не смее да се фрла во Вардар.

​Еколошки притисок: Оградата тука би можела целосно да го прекине пристапот на животните до вода (реката Вардар).

​ Смарагдната зона „Демир Капија“

​Демир Капија е прогласена за Смарагдна зона (Emerald site) според Бернската конвенција. Тоа е највисок степен на заштита за важни живеалишта.

​Конфликт: Проектот за брза пруга предвидува траса која поминува низ срцето на овој резерват.

​Барања на ЕУ: ЕИБ (Европската инвестициона банка) нема да го исплати грантот ако не се докаже дека животните ќе имаат каде да поминат. Тука ќе бидат задолжителни најскапите „Еко-дукти“ (Зелени мостови).

​ Гевгелиско-валандовскиот регион

​Овој дел е важен поради медитеранските влијанија и присуството на специфични влекачи и инсекти, но и како главен миграциски пат на птиците (виа Понтика).

​Проблемот со бучавата: Брзите возови создаваат специфична бучава и вибрации. Студијата мора да предвиди звучни бариери кои истовремено се провидни за птиците (со специјални налепници) за да не се забиваат во нив.

​Што ќе се случи ако не се изградат премини?

​Ако државата се обиде да „заштеди“ на еколошки премини:

1. ​Загуба на биодиверзитетот: Животните ќе бидат затворени во мали „острови“ каде што ќе почнат да изумираат поради неможност за парење со други популации.
2. ​Запирање на проектот: Еколошките здруженија веќе имаат моќ да го блокираат финансирањето од ЕУ преку жалби до Европскиот суд, што може да го одложи проектот за 10 години.

​Кој е планот за 2026?

​Во текот на оваа година, Македонија мора да ја заврши Стратешката оцена за животна средина (SEA). Ова е документот каде што точно ќе се вцртаат „зелените мостови“.

​ Пругата е 100% критична. Без паметно проектирање, ние ќе добиеме брз превоз за луѓе, но ќе создадеме „смртоносна стапица“ за природата.

Read More

Присуството на пороците во Источна Европа (вклучувајќи го и Балканот) не е само прашање на лоша навика

 Присуството на пороците во Источна Европа (вклучувајќи го и Балканот) не е само прашање на „лоша навика“, туку е длабоко вкоренето во историјата, економијата и самата култура на живеење.

​Еве ги клучните причини зошто цигарите и алкохолот се толку доминантни во овој регион:

​

1. Социјално прифатливо однесување (Културолошки код)

​Во Источна Европа, алкохолот и тутунот не се гледаат само како пороци, туку како алатки за социјализација:

​Ритуали: Ракијата или вотката се „лек“ за сè – од настинка до скршено срце. Пиењето е централен дел од секоја прослава, но и од секое тагување.

Нормализација: Пушењето во затворени простории или со кафе е толку вкоренето, што честопати се смета за „основно право“, а не за штетна навика.

​
2. „Механизам за справување“ со стрес и транзиција

​Источна Европа помина низ турбулентни периоди — падот на комунизмот, војни, економски кризи и несигурност.

​Ескепизам: Кога луѓето се соочуваат со висока невработеност или низок животен стандард, алкохолот и цигарите стануваат најевтин и најбрз начин за краткотрајно бегство од реалноста и стресот.

Трансгенерациска траума: Овие навики често се пренесуваат од колено на колено како прифатлив модел на однесување во тешки времиња.

​

3. Економска достапност

​Иако цените растат, пороците во овој регион се сè уште релативно евтини во споредба со Западна Европа:

Ниски акцизи: Државите честопати се двоумат драстично да ги покачат цените на цигарите и алкохолот бидејќи тоа е социјално чувствителна тема.

Домашно производство: Речиси секое семејство на Балканот или во Источна Европа има „свој човек“ за домашна ракија или вино, што го прави алкохолот лесно достапен и надвор од продавниците.

​

4. Послаба контрола и закони

​Иако законите на хартија постојат, нивната примена е често слаба:

Забрана за пушење: Во многу земји од регионот (вклучувајќи ја и Македонија), забраната за пушење во јавни простории често се крши или се заобиколува со импровизирани тераси.

​Маркетинг и достапност: Продажбата на алкохол и тутун на малолетници, иако забранета, во пракса се контролира многу помалку отколку во скандинавските земји.

​

5. Недостаток на алтернативи за рекреација

​Во побогатите општества, луѓето трошат повеќе време и пари на фитнес, патувања и хобија. Во многу делови на Источна Европа, особено во помалите места:

​Кафулето/Биртијата е единствениот центар за социјален живот. Ако единственото место за дружење е кафулето, природно е дека таму ќе се пуши и пие.

​Накратко: Пороците во Источна Европа се производ на „сиромаштијата на духот и џебот“, комбинирана со вековни традиции каде чашката и цигарата се сметаат за единствени верни пријатели во тешки времиња.

Read More

ДО КАДЕ Е КОРИДОРОТ 10

 

Доколку Македонија не инвестира во железницата во следните 5–7 години, Коридорот 10 ќе остане само локален пат за туристите кои одат на море, додека сериозниот профит од карго-транспортот ќе се прелие кај соседите.

Србија веќе најави дека е подготвена да инвестира заедно со Македонија во модернизација на пругата Ниш–Скопје, бидејќи и нив им одговара најкраткиот пат до Солун.

За да се спречи заобиколувањето на Македонија, државата во последните месеци (крајот на 2025 и почетокот на 2026 година) ги интензивираше преговорите со соседите. Главниот фокус е на брзата железница на Коридорот 10, која треба да биде директен одговор на бугарско-романскиот проект.

​Еве што е конкретно предвидено според договорите потпишани во Брисел и Белград:

​1. Заедничка декларација „5 земји“

​Македонија, Србија, Грција, Унгарија и Австрија се договорија за изградба на заеднички железнички коридор. Ова е клучно бидејќи ја врзува Македонија во синџир кој почнува од солунското пристаниште и завршува во Виена.

​2. Специфики за македонската делница

​Брзина: Проектот предвидува брза пруга од Табановце до Скопје и понатаму кон Гевгелија со брзини од 160 км/ч до 200 км/ч.

​Карго приоритет (2028): Првата фаза е насочена кон товарниот сообраќај. Целта е до 2028 година карго возовите да се движат со 120 км/ч, што е двојно повеќе од сегашниот просек.

​Патнички сообраќај (2030): Целосната двоколосечна пруга за брзи патнички возови е планирана да биде готова до 2030 година.

​Аеродромско поврзување: Предвидена е и нова железничка линија до Меѓународниот аеродром Скопје.

​3. Што ќе прават соседите?

​За Македонија да не остане „слепо црево“, обврски презедоа и другите:

​Србија: Се обврза да го заврши својот дел од Ниш до македонската граница (Прешево). Делот Белград-Ниш веќе се гради за 200 км/ч.

​Грција: До јануари 2026 година веќе е завршена модерната сигнализација до Гевгелија, а следи изградба на втората линија (двоколосечна) до Солун.

​Унгарија: Врската Будимпешта–Белград е во последна фаза на ставање во функција.

​Решението за границите: „Заедничка станица Табановце“

​Еден од најважните чекори против заобиколувањето е потпишаниот грант од ЕУ (март 2025) за изградба на заедничка железничка гранична станица во Табановце.

​Цел: Наместо возовите да застануваат двапати (еднаш во Македонија, еднаш во Србија), контролите ќе се вршат на едно место.

​Резултат: Огромно кратење на времето за транспорт, со што Коридорот 10 станува побрз од рутата преку Бугарија.

​Прогноза: Со овие инвестиции, патувањето од Скопје до Белград би требало да трае околу 2,5 часа, а до Солун под 2 часа.

Како овие 2 милијарди евра (колку што ќе чини нашиот дел), ќе влијаат врз граѓаните е друга тема.

Read More

Машини за среќа: Како се конструира согласноста и се контролира умот

 

„If only you knew how bad things really are…“

Ова видео не е обична документарна приказна – тоа е предупредување.

Станува збор за скриената историја на модерниот свет, раскажана преку односот меѓу Зигмунд Фројд, таткото на психоанализата, и неговиот американски внук Едвард Бернејс – човекот кој ја создаде професијата односи со јавност (PR) и ги постави темелите на масовната манипулација.

Бернејс бил првиот што ги зел идеите на Фројд за несвесното, ирационалните желби и стравови, и ги претворил во алатка за контрола на масите. Наместо луѓето да бидат водени од разум, тие почнале да се водат од симболи, емоции и длабоки внатрешни импулси.

Корпорациите научиле како да направат луѓето да:

посакуваат работи што не им требаат

ги поврзуваат производите со слобода, статус и идентитет

веруваат дека „среќата“ се купува

Еден од најпознатите примери е кампањата со која жените биле убедени дека цигарите се симбол на независност и еманципација – чин што всушност бил внимателно режирана психолошка операција.

Но Бернејс не застанал на продажбата.

Тој верувал дека истите техники можат да се користат и во политиката, медиумите и општеството во целина. Наместо сила и репресија, новиот систем користи:

задоволување на желбите

илузија на избор

внатрешна самоконтрола

Како што вели самиот документарец:

„Во секоја глава има полицаец – и тој мора да биде уништен.“

Ова видео открива како е создаден современиот потрошувачки човек, како е конструирана „среќата“, и зошто денешниот свет е полн со луѓе кои се слободни само на површина.

Ако мислиш дека живееш во време на избор –

ако мислиш дека твоите желби се навистина твои –

ова видео ќе те натера повторно да се запрашаш.

Read More

Интонирањето на државната химна „Денес над Македонија“

 Интонирањето на државната химна „Денес над Македонија“ во училиштата е тема која ги спојува законските обврски, патриотското воспитување и практичната реализација на терен.

Еве како изгледа тоа во пракса низ македонските образовни институции:

1. Законска рамка и почеток на наставата

Според измените во законите за основно и средно образование, интонирањето на химната стана задолжително во сите училишта.

 * Кога се интонира: Најчесто тоа се случува секој прв понеделник во месецот или на почетокот на секоја работна недела (во зависност од интерната одлука на училиштето).

 * Првиот училишен ден: На 1-ви септември, интонирањето е свечен и неизбежен дел од приемот на првачињата и почетокот на новата учебна година.

2. Практична реализација (Како изгледа тоа?)

Во пракса, процедурата варира во зависност од инфраструктурата на училиштето:

 * Преку разгласен систем: Во поновите или реновираните училишта, химната се пушта централно преку звучници во секоја училница истовремено.

 * Во училишниот двор: Кога временските услови дозволуваат, учениците се собираат во дворот пред почетокот на првиот час за заедничко интонирање.

 * Во училниците: Наставниците пуштаат аудио запис на компјутер/паметна табла, а учениците стојат мирно со почит.

3. Предизвици на терен

Иако законот е јасен, неговата имплементација не е секогаш униформна:

 * Технички проблеми: Некои постари училишта немаат функционални разгласни системи, па се потпираат на индивидуалната иницијатива на наставниците.

 * Мултиетнички средини: Во општините со мешан етнички состав, ова прашање понекогаш добива политичка конотација, иако законската обврска се однесува на сите државни училишта без исклучок.

 * Рутина наспроти свеченост: Постои дебата меѓу наставниците дали премногу честото интонирање ја претвора химната во „механичка навика“ наместо во чин со посебна тежина.

Значењето на чинот

Целта на оваа пракса е јакнење на националното чувство и почитта кон државните симболи кај младите од најрана возраст. Во многу земји во светот (како САД или Турција), ова е децениска традиција, додека кај нас сè уште се прилагодува во секојдневниот образовен ритам.

Белешка: Покрај химната, во многу училишта е задолжително и истакнувањето на државното знаме на видни места во ходниците и училниците.

Прашањето за казните е специфично бидејќи законската регулатива помина низ турбулентен период во текот на 2024 и 2025 година. Иако имаше силни заложби за воведување строги санкции, ситуацијата во моментов е следна:

1. Казни во Предлог-законите

Во пакетот закони што беа предложени (особено за средното образование), беа предвидени глобални глоби за институциите и одговорните лица доколку не се почитуваат одредбите за државните симболи. Вообичаено, во македонскиот образовен систем, казните за прекршување на законските одредби од овој тип се движат во следните рамки:

 * За училиштето (правно лице): Глоби од 1.000 до 2.000 евра (во денарска противвредност).

 * За директорот (одговорно лице): Глоби од 300 до 500 евра.

2. Повлекување и дебата

Важно е да се напомене дека кон крајот на 2024 година, Владата го повлече Предлог-законот за средно образование токму поради бројните амандмани и политичките несогласувања околу членот 54, кој го регулираше интонирањето на химната.

 * Резултат: Во овој момент, во многу училишта интонирањето се врши врз основа на препорака или одлука на општината/основачот, а не секогаш врз основа на финализиран закон со строги казнени одредби.

 * Во општините каде што градоначалниците донесоа ваква одлука (на пр. Аеродром, Гази Баба, Прилеп), притисокот е повеќе административен и политички отколку директно паричен преку инспекторат.

3. Кој ја врши контролата?

Доколку законот се применува во целост, контролата ја врши Државниот просветен инспекторат (ДПИ).

 * Инспекторите при редовен или вонреден надзор проверуваат дали се почитуваат насоките на Министерството за образование и наука (МОН).

 * Доколку се утврди пропуст, прво се дава укажување (рок за отстранување на неправилноста), а потоа се изрекува казна.

4. Практичен парадокс

Иако постојат најави за високи казни, во пракса ретко се случува директор на училиште да биде парично казнет исклучиво за химната. Најчесто, „казните“ се манифестираат преку:

 * Дисциплински мерки за наставниот кадар.

 * Јавен притисок врз раководството на училиштето.

 * Политичка одговорност пред советот на општината.

Read More

Дизајн на потрошувачка

 Ова е еден од најгенијалните, а воедно и најсуптилните примери за тоа како мал физички редизајн може да доведе до огромни профити. Овој трик се изучува во маркетинг школите како пример за зголемување на потрошувачката преку физички дизајн.

​Предизвикот: Како да се продаде повеќе паста?

​Пред многу години (легендата вели дека се работи за компанијата Colgate, иако слични методи користат сите), менаџерите барале начин како да ја зголемат продажбата. Пазарот бил заситен – скоро сите веќе користеле паста за заби и не можеле да ги натераат луѓето да ги мијат забите 10 пати на ден.

​Тогаш, според приказната, еден вработен (или надворешен соработник) понудил идеја која на почетокот звучела премногу едноставно.

​Трикот: Дијаметарот на дупката

​Компанијата го зголемила отворот на тубата со паста за заби за само неколку милиметри (од околу 5mm на 6mm или 8mm).

​Психологијата на навика: Луѓето имаат навика да истиснуваат паста по целата должина на четката за заби (иако за миење е доволно парче со големина на зрно грашок).

​Резултатот: Со малку поширок отвор, секој пат кога ќе притиснете, излегува 30-50% повеќе паста отколку претходно.

​Брзина на трошење: Тубата се празни многу побрзо, што значи дека потрошувачот мора да оди во продавница и да купи нова туба многу почесто.

​Други слични „невидливи“ трикови:

Шампоните и упатството „Повторете“: На многу шишиња шампон пишува: „Нанесете, исплакнете и повторете“. Нема никаква медицинска или хигиенска потреба двапати да се мие косата при едно туширање, но со овој совет, вие трошите двојно повеќе шампон по секое миење. Продажбата на компаниите се дуплирала само со тој еден збор – Повторете.

​Мастиките за џвакање: Дали се сеќавате на рекламите за мастики каде ликовите секогаш ставаат две мастики во устата одеднаш? Тоа не е случајно. Тие ви сугерираат дека една не е доволна, за побрзо да го потрошите пакувањето.

Количката во супермаркет: Количките за пазарување со текот на годините стануваат сè поголеми. Психолошки, кога гледаме празен простор во количката, потсвесно чувствуваме потреба да го пополниме, па купуваме работи што не ни се на списокот.

 Ова се нарекува „дизајн на потрошувачка“. Целта е производот да се потроши што е можно побрзо, без притоа корисникот да се чувствува измамено.

Read More

Како еден технолошки бренд се трансформира во „религија“.

 

Како еден технолошки бренд се трансформира во „религија“.

​Стив Џобс не сакаше да продава само компјутери; тој сакаше да создаде идентитет. Еве како го постигнаа тоа преку неколку клучни психолошки трикови:

​1. Кампањата „Мисли поинаку“ (Think Different)

​Наместо да зборуваат за брзината на процесорот или меморијата (што го правеа сите други), Apple ги поврза своите производи со бунтовниците, генијалците и уметниците (Ајнштајн, Ганди, Пикасо).

• ​Психолошкиот трик: Тие им порачаа на луѓето: „Ако купите Apple, вие не сте обичен корисник, вие сте креативни и различни.“ Тоа создаде елитистичко чувство на припадност.

​2. Психологија на „Племе“ (Tribalism)

​Луѓето имаат еволутивна потреба да припаѓаат на група. Apple создаде јасна поделба: „Ние против Нив“ (Mac vs. PC).

• ​Ефектот: Кога поседувате iPhone, вие не поседувате само телефон, туку сте дел од „племето“. Чекањето во редови пред продавниците не е само за телефонот – тоа е социјален настан каде се потврдува припадноста кон заедницата. Тоа е како аџилак за фановите.

​3. „Ефектот на ореол“ (Halo Effect) и затворениот екосистем

​Apple мајсторски ја користи психологијата на практичност за да ве „затвори“ кај нив.

• ​Како работи: Ако имате iPhone, купувате AirPods бидејќи работат совршено заедно. Потоа купувате Apple Watch, па MacBook.
• ​Стапицата: Откако ќе влезете длабоко во нивниот систем (iCloud, iMessage), цената на напуштање (Switching Cost) станува премногу висока. Психолошки, ви се чини дека е премногу тешко да се префрлите на нешто друго, па останувате лојални засекогаш.

​4. Дизајнот како статус и сетилна гордост

​Apple беше првата компанија што сфати дека пакувањето е дел од производот.

• ​Ритуалот на отпакување: Кутиите на Apple се дизајнирани да се отвораат со специфичен отпор (вакуум), што создава тензија и возбуда кај купувачот. Тоа е чисто психолошко задоволство кое го зголемува чувството дека поседувате нешто вредно и луксузно.

​Интересен податок (Невромаркетинг):

​Скенирања на мозокот кај верни фанови на Apple покажале дека кога гледаат слики од производите на брендот, се активираат истите делови од мозокот кои се активираат кај религиозните луѓе кога гледаат религиозни симболи. За нив, Apple не е бренд, туку верување.

Read More

Стратегијата на компанијата Nestlé и нивниот обид да го освојат јапонскиот пазар со брендот Nescafé во 1970-тите.

​Главниот лик во оваа приказна е познатиот психоаналитичар и маркетинг консултант Клод Рапајл (Clotaire Rapaille).

​Како се одвиваше овој процес?

​Кога Nestlé првпат се обиде да продава инстант кафе во Јапонија, резултатите беа катастрофални. Јапонците имаа длабоко вкоренета култура на пиење чај, а кафето им беше „туѓо“. Рапајл откри дека проблемот не е во вкусот, туку во емотивната поврзаност.

​Еве ги клучните чекори на нивната стратегија:

• ​Истражување на потсвеста: Рапајл откри дека Јапонците немаат никакви детски спомени поврзани со кафето. За нив, кафето немаше „код“ во мозокот.
• ​Создавање „втисок“ (Imprinting): Наместо да ги принудуваат возрасните да почнат да пијат нешто што не го сакаат, тие се фокусираа на децата. Лансираа бомбони и слатки со вкус на кафе.
• ​Долгорочна стратегија: Преку овие слатки, децата го засакаа вкусот на кафето уште од мали нозе. Тој вкус стана дел од нивното детство и позитивна меморија.
• ​Резултатот: Кога таа генерација порасна, кафето веќе не им беше непознат пијалок. Денес, Јапонија е еден од најголемите увозници на кафе во светот.

​Зошто ова е фасцинантно?

​Ова е класичен пример за тоа како компаниите не продаваат само производ, туку креираат културолошка навика. Nestlé буквално чекаше една цела деценија за нивната „инвестиција“ (децата) да порасне и да стане пазарна сила.

​Интересен факт: Иако Јапонија е земја на чајот, денес таму можете да најдете автомати за топло и ладно кафе буквално на секој агол, што докажува колку била успешна оваа стратегија.

 

Read More

Просечниот животен век во Европа варира во зависност од регионот, но генерално е меѓу највисоките во светот

Просечниот животен век во Европа варира во зависност од регионот, но генерално е меѓу највисоките во светот. Според најновите податоци на Еуростат (2024/2025), просечниот животен век во Европската Унија изнесува околу 81,7 години.

​Еве подетален приказ на состојбата низ континентот:

​1. Лидери по долговечност

​Најдолг животен век имаат жителите на Западна и Јужна Европа, како и малите богати држави:

• ​Монако: Околу 86,5 години (највисок во светот).
• ​Сан Марино: Околу 85,8 години.
• ​Швајцарија, Италија и Шпанија: Помеѓу 83,8 и 84,1 години.
• ​Шведска и Норвешка: Околу 83,5 - 84 години.
  
  

​

2. Разлики меѓу мажите и жените

​Жените во просек живеат подолго од мажите во сите европски земји:

​Жени (ЕУ просек): Околу 84,2 години.

Мажи (ЕУ просек): Околу 78,9 години.

Најголема разлика меѓу половите е забележана во балтичките земји (Латвија, Литванија, Естонија), каде жените живеат и до 8-10 години подолго од мажите.

 

​3. Регионални варијации

​Постои јасна разлика меѓу западниот и источниот дел на континентот:

​Централна и Источна Европа: Животниот век е нешто понизок, со просек помеѓу 74 и 78 години (на пр. Бугарија, Романија, Србија).

​Најнизок животен век: Се бележи во Украина, Молдавија и Русија (помеѓу 71 и 74 години).

​Каде е Македонија?

Според проценките за 2024/2025 година, просечниот животен век во Северна Македонија изнесува околу 77,5 години.

Жени: Околу 79,7 години.

Мажи: Околу 75,3 години.

Ова не става во средината на балканскиот просек, слично како Црна Гора и Србија, но сепак под просекот на Европската Унија.

Разликите во животниот век низ Европа не се случајни. Тие се резултат на сплет од економски, социјални и културолошки фактори. Кога ја споредуваме Швајцарија или Шпанија со земјите од Источна Европа и Балканот, клучните причини се следниве:

​1. Квалитет на здравствениот систем

Ова е најголемиот фактор. Земјите со повисок животен век вложуваат огромен процент од БДП во здравството.

​Превенција: Во поразвиените земји акцентот е на раното откривање болести (редовни скрининзи за рак, кардиоваскуларни прегледи).

​Технологија и лекови: Достапноста до најсовремени терапии и кратките листи за чекање за операции директно спасуваат животи

​2. Животен стил и исхрана

​Начинот на кој луѓето се хранат и се движат драстично влијае на долговечноста:

​Медитеранска исхрана: Земјите како Италија и Шпанија имаат ниски стапки на срцеви заболувања поради исхраната богата со маслиново масло, риба и свеж зеленчук.

​Активен живот: Во скандинавските земји, физичката активност и престојот на отворено се дел од културата, без оглед на временските услови.

​3. Социо-економски статус

​Постои директна корелација меѓу богатството и здравјето:

​Ниво на стрес: Повисокиот животен стандард и социјалната сигурност (пензиско осигурување, стабилна работа) значат помалку хроничен стрес.

​Услови за работа: Во Западна Европа има построги регулативи за заштита при работа и помалку тешка физичка работа во споредба со индустриските зони на Истокот.

​4. Пороци (Алкохол и тутун)

​Ова е особено изразено во Источна Европа и на Балканот:

Пушење: Стапките на пушење се значително повисоки во Југоисточна Европа отколку во скандинавските земји.

Алкохол: Прекумерната консумација на силен алкохол е еден од главните фактори за пократкиот животен век кај мажите во земји како Русија, Латвија и Литванија.

​5. Екологија и загадување

Квалитетот на воздухот игра голема улога, особено во зимските периоди:

​Градовите на Балканот и во Полска често се на врвот на листите за најзагаден воздух поради греењето на дрва и јаглен, што доведува до предвремена смртност од белодробни и срцеви болести.

Интересен факт: Разликата меѓу мажите и жените (каде жените живеат подолго) делумно се должи на биологијата (естрогенот има заштитна улога за срцето), но повеќе на однесувањето — мажите статистички почесто работат поопасни работи, поретко одат на лекар и почесто конзумираат пороци.

Read More

Проектот Neom не е само една зграда, туку цел нов регион на северозападниот дел од Саудиска Арабија, со големина колку Белгија

 Проектот Neom не е само една зграда, туку цел нов регион на северозападниот дел од Саудиска Арабија, со големина колку Белгија.

​Сепак, најновите информации од почетокот на 2026 година потврдуваат дека и овој проект поминува низ радикално кратење и редизајнирање.

​Што е всушност Neom?

​Neom е замислен како „жива лабораторија“ и се состои од неколку клучни делови:

• ​The Line (Линијата): Најамбициозниот дел – град долг 170 километри, широк само 200 метри и висок 500 метри. Замислен е како огледална структура во пустината без патишта и автомобили, каде сè е достапно за 5 минути пеш.
• ​Trojena (Тројена): Скијачки центар на планините каде требаше да се одржат Азиските зимски игри во 2029 година (сега под знак прашалник).
• ​Oxagon (Оксагон): Пловечки индустриски град и логистички центар во Црвеното Море.
• ​Sindalah (Синдала): Луксузен остров за јахти, кој е еден од ретките делови што веќе е отворен за посетители.

​Што се случува моментално (Статус 2026)?

​Иако првичната визија беше футуристичка бајка, реалноста на почетокот на оваа година е поинаква:

1. ​Драстично кратење на „The Line“: Наместо планираните 170 километри до 2030 година, сега се очекува да бидат завршени само околу 2.4 километри. Целиот концепт се преиспитува за да биде „пореален“.
2. ​Промена на фокусот кон AI: Поради огромните трошоци, Саудиска Арабија почна да го пренасочува Neom во центар за податочни центри и вештачка интелигенција. Бидејќи локацијата е на брег, морската вода ќе се користи за ладење на серверите.
3. ​Финансиски притисок: Со оглед на тоа што цените на нафтата не се доволно високи за да ги покријат сите трошоци (проценети на 1.5 трилиони долари), државниот фонд (PIF) воведе мерки за штедење и кратење на буџетите за најмалку 20%.
4. ​Откажување настани: Планираните Азиски зимски игри за 2029 година во Тројена се одложени или ставени на чекање додека не се заврши целосната ревизија на проектот.​       
      Накратко: Neom не е мртов, но „се спушта на земја“. Од научно-фантастичен град за 9 милиони луѓе, тој се претвора во поскромен индустриски и технолошки центар со акцент на луксузниот туризам.

Што всушност се гради сега?

​Наместо еден бесконечен град-ѕид, во моментов во фокус се три работи:

1. ​„Модул 4“ и „Модул 45“: Инженерите се фокусирани само на неколку сектори (модули) каде што веќе се ископани темелите. Тие ќе функционираат како самостојни мини-градови.
2. ​Скриената инфраструктура: Најголем дел од парите во 2025/2026 отидоа на подземните тунели и инсталации кои беа започнати. Прекинувањето на овие работи би значело целосна загуба, па затоа само тие се довршуваат.
3. ​Прилагодување за AI: Бидејќи оригиналната идеја за „град без автомобили“ е тешко изводлива на 170 километри, сега се градат помали, автоматизирани подрачја каде ќе доминираат автономни возила за испорака и транспорт.

​Зошто „пукна“ планот?

​Главната причина не е само парите, туку инженерскиот предизвик. Изградбата на два паралелни ѕида високи 500 метри (повисоки од повеќето облакодери во светот) создава огромни проблеми со протокот на воздух, природната светлина и термичката експанзија на стаклото во пустинските температури.

​Накратко: „The Line“ во 2026 година веќе не е линија, туку точка во пустината која служи како доказ дека некои идеи се подобри на хартија отколку во реалност.

Read More

Македонското село во моментов е на „апарати за дишење“

 

Ситуацијата е алармантна. Македонското село во моментов е на „апарати за дишење“, а белата куга и миграцијата ги претвораат некогашните жаришта на живот во неми сведоци на едно минато време.

​За да не останат само „празни точки на картата“, потребна е целосна промена на пристапот — од социјален, до економски и инфраструктурен. Еве ги клучните столбови на кои мора да се работи за да се врати животот во руралните средини:

​1. Инфраструктура која не е само „асфалт“

​Луѓето не бегаат само поради пари, туку поради квалитет на живот. Ако во 21 век селото нема стабилна струја, брз интернет и чиста вода, никој нема да остане таму.

• ​Дигитализација: Високобрзот интернет е пресуден. Тој овозможува „дигитални номади“ и млади професионалци да работат од село.
• ​Пристап до услуги: Не може секое село да има болница, но мора да има мобилни амбуланти и функционален јавен превоз до најблискиот град. Ако млада мајка треба да вози 50 км за педијатар, таа нема да живее во тоа село.

​2. Економска ревитализација (Напуштање на примитивното земјоделство)

​Земјоделството е рбетот, но начинот на кој се практикува кај нас е застарен.

• ​Земјоделски задруги (Кооперативи): Индивидуалниот земјоделец е лесен плен за откупувачите. Здружувањето овозможува заеднички настап на пазарот, посилни преговори и заедничка механизација.
• ​Преработувачки капацитети: Наместо да се извезува само суровина (јаболко, домат), државата мора да стимулира мали фабрики во самите села за производство на сокови, џемови и конзервирана храна. Додадената вредност мора да остане во селото.

​3. Рурален туризам и брендирање

​Македонските села имаат нешто што светот го бара: автентичност, тишина и органска храна.

• ​„Slow Food“ концепт: Промовирање на автентични македонски јадења и обичаи како туристичка атракција.
• ​Државни грантови за реставрација: Наместо да се градат нови бетонски објекти, државата треба да субвенционира обновување на старите камени куќи за тие да станат атрактивни за сместување.

​4. Децентрализација и социјални стимулации

• ​Фискална децентрализација: Поголем дел од даноците што се собираат во една општина треба да останат таму за локални проекти, а не да се слеваат во Скопје.
• ​Директни бенефиции за млади парови: Ослободување од даноци, грантови за куќи во рурални средини и загарантирано место во градинка/училиште.

Клучната поента: Селото не треба да биде место каде што се преживува, туку место каде што се избира да се живее поради повисок квалитет на живот отколку во загадениот и пренаселен град.

​Без политичка волја и сериозна стратегија која трае повеќе од еден изборен циклус, овие точки навистина ќе исчезнат.

Read More