​ Од Амон-Ра до Атон

 

Акенатон е веројатно најконтроверзната фигура во целата египетска историја. Пред него, Египќаните со илјадници години обожувале стотици богови (Амон, Озирис, Изида...), но тој решил да направи радикален пресврт кој замалку ќе ја уништел империјата.

​ Од Амон-Ра до Атон

​Кога дошол на власт како Аменхотеп IV, тој го затекнал свештенството на богот Амон со огромна моќ и богатство, честопати поголемо и од она на самиот фараон.

Во петтата година од своето владеење, тој:

• ​Го променил своето име во Акенатон („Оној кој му служи на Атон“).
• ​Прогласил дека постои само еден бог — Атон, претставен како сончев диск со зраци кои завршуваат со човечки дланки.
• ​Ги затворил храмовите на другите богови и го забранил нивното обожување.

​

Многу историчари го сметаат Акенатон за првиот индивидуалец во историјата кој вовел монотеизам. За разлика од другите богови кои имале човечки или животински форми и сложена митологија, Атон бил апстрактен — чиста светлина и енергија која дава живот.

• ​Единствениот начин да се стигне до Атон бил преку самиот Акенатон. Тој станал единствениот „посредник“, со што ја презел целата религиозна и политичка моќ во свои раце.

​

​За да се оддели од влијанието на старите свештеници во Теба, Акенатон изградил сосем нов главен град во пустината наречен Акетатон (денешна Амарна). Градот бил подигнат со неверојатна брзина, но по неговата смрт бил целосно напуштен и срамнет со земја.

​

​Уметноста во овој период (стилот Амарна) е шокантно различна. Наместо совршените, мускулести тела на претходните фараони, Акенатон е прикажан:

• ​Со издолжено лице и висната брада.
• ​Со широк колкови и истакнат стомак.
• ​Во интимни, семејни сцени со неговата сопруга Нефертити и нивните ќерки — нешто што претходно било незамисливо за еден „жив бог“.

​Зошто неговиот систем пропаднал?

​Египетскиот народ не бил подготвен да се откаже од своите стари богови кои им нуделе утеха и заштита. Штом Акенатон умрел, неговиот млад син Тутанкамон (под притисок на генералите и свештениците) бил принуден:

1. ​Да го врати старото име (од Тутанкатон во Тутанкамон).
2. ​Да го врати главниот град во Теба.
3. ​Да ги отвори старите храмови.

​Подоцнежните фараони толку многу го мразеле Акенатон што го нарекувале „непријателот“ и систематски го бришеле неговото име од секој споменик, обидувајќи се целосно да го избришат неговиот спомен од вечноста.

Иако Атон бил „чиста светлина“, на египетската религија и понатаму и бил потребен фокус на обожување.

​Еве како Акенатон ја променил перцепцијата за тоа како се претставува божеството:

​1. Од Идол кон Симбол

​Пред Акенатон, боговите биле антропоморфни (имале човечки тела со глави на животни како сокол, чакал или лавица). Тие фигури се сметале за буквални „домови“ на божеството.

Атон го прекинал ова. Тој немал кип во форма на човек. Неговата единствена претстава била Сончевиот Диск.

• ​Зраците како раце: Наместо тело, Атон имал зраци кои завршуваат со мали човечки дланки.
• ​Симболот Анх: Честопати тие дланки го држат симболот Анх (клучот на животот) до носот на фараонот и кралицата. Тоа значело дека Атон не е суштество што седи во храмот, туку енергија што го „вдишува“ животот директно во нив.

​2. Сонцето како единствен „Храм“

​Акенатон тврдел дека Атон не живее во темна, затворена просторија (како што бил обичајот за старите богови). Затоа:

• ​Храмови без покрив: За разлика од традиционалните храмови кои биле мрачни и мистериозни, храмовите на Атон во Амарна биле отворени кон небото.
• ​Светлината е присутна: Сонцето што го гледаш на небото Е бог. Не ти треба статуа од камен за да го претставиш она што веќе го гледаш секој ден.

​3. Фараонот како „Живиот Кип“

​Тука лежи вистинскиот одговор на твоето прашање. Бидејќи Атон бил апстрактен и недопирлив, на обичниот народ му требало нешто опипливо.

Акенатон се поставил себеси како единствениот „кип“ на Атон.

• ​Луѓето не му се молеле директно на Сонцето (Атон).
• ​Тие му се молеле на Акенатон, а тој му се молел на Атон.
• ​Во домовите на луѓето во Амарна, не се пронајдени статуи од Атон, туку олтари со слики од кралското семејство. Акенатон бил „репрезентацијата“ на божествената енергија на Земјата.

​4. Зошто тогаш постојат релјефи и уметност?

​Тие не биле таму за да го „затворат“ бот во камен, туку да ја раскажат приказната за неговата моќ. Уметноста во Амарна не е религиозна во класична смисла, туку политичка пропаганда. Таа покажува дека:

1. ​Сонцето (Атон) дава живот само преку фараонот.
2. ​Природата (растенијата, животните) е среќна под зраците на Атон.

Атон немал кипови затоа што самиот универзум и светлината биле неговото тело. Но, за да ја задржи контролата, Акенатон кажал: „Ако сакате да го видите Атон, погледнете во мене“.