Поп-Ставревата афера

August 06, 2026

Поп-Ставревата афера од декември 1900 година беше еден од најтешките удари за Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО) во Битолскиот вилает, а Даме Груев беше меѓу нејзините најглавни жртви.

Последици за Даме Груев и Организацијата

Апсењето: Османлиските власти започнале масовни рации и апсења низ Битола и околината. Даме Груев, кој во тоа време работел како професор во Битолската машка гимназија и раководел со Битолскиот револуционерен округ, бил уапсен во август 1900 година (бил директно поврзан и обвинет преку Поп-Ставревата афера).
Судењето и затворот: По долга и тешка истрага во Битолскиот централен затвор (Битола ќатипана / Битолскиот затвор), Груев бил осуден на 10 години затвор (робија).
Затовор во Подеум: Во 1902 година, заедно со повеќемина други истакнати македонски дејци, тој бил интерниран/затворен во злогласниот затвор во Подрум Кале (Битлис/Азиска Турција), од каде што подоцна бил амнестиран во пролетта 1903 година, непосредно пред Илинденското востание.

Процесот на разоткривање, апсење и судење на Даме Груев во рамките на Битолската (Поп-Ставрева) афера е еден од најдраматичните моменти во историјата на ВМОРО, бидејќи османлиската полиција успеала да удри директно во срцето на Битолскиот револуционерен округ.

Разоткривањето и „Нишката на поп Ставре“

Аферата не започнала како директен напад врз Груев, туку преку отплеткување на локална организациска мрежа:

Конфликтот за парите: Поп Ставре од Битола, кој одредено време сорабтувал со Организацијата, одбил да ги предаде собраните финансиски средства. Поради прекршување на организациската дисциплина, Централниот комитет донел одлука за негова ликвидација.
Неуспешниот атентат: Во август 1900 година, револуционерите извршиле атентат врз поп Ставре. Тој бил само ранет, а во паника и страв за сопствениот живот, веднаш решил да соработува со полицијата.
Предавството: Поп Ставре им ги предал на османлиските власти сите имиња на членови, шифри, тајни станови и канали што ги знаел во Битола.

Апсењето на Даме Груев

Османлиската власт реагирала молскавично со масовни апсења низ градот:

Апсење во Гимназијата: На 6 август 1900 година, османлиската полиција упаднала во Битолската машка гимназија каде што Даме Груев работел како професор. Тој бил уапсен директно на своето работно место.
Претрес и заплена: При претресот во неговата соба и во просториите каде што престојувал, полицијата пронашла шифрирани писма, списоци и организациска кореспонденција. Иако Груев се обидел да уништи дел од документацијата, османлиските инспектори успеале да дешифрираат клучно материјално сведоштво за неговата раководна улога.

Истрагата и затворот во Битола

По апсењето, Груев бил спроведен во Битолскиот централен затвор (познат како Ќатипана):

Држење под строг режим: Османлиските власти веднаш сфатиле дека во раце го имаат еден од главните организатори на револуционерното движење. Груев бил ставен во изолирана ќелија и подложен на долги и исцрпувачки испитувања.
Држење на линијата на одбрана: За време на сослушувањата, Даме се држел исклучително цврсто и со присебност. Тој негирал каква било поврзаност со вооружено востание или атентати, тврдејќи дека неговите активности биле чисто просветни и дека пронајдените шифри не се ништо повеќе од приватна кореспонденција.
Илегално раководење од затвор: И покрај затворските ѕидови, Груев успеал преку поткупени стражари и тајни канали да воспостави контакт со надворешниот свет, па дури и од ќелијата да испраќа упатства за одржување на организациската мрежа.

Судењето и пресудата

Судскиот процес се одвивал пред Османлискиот вонреден суд во Битола:

Оптужбата: Обвинителството го товари за организација на бунт против империјата, создавање тајни комитети, набавка на оружје и поттикнување на населението на непослушност.
Пресудата: Во 1901 година, Судот го прогласил за виновен и го осудил на 10 години затвор (робија).
Интернирањето во Подрум Кале: Поради стравот на османлиските власти дека присуството на Груев во Битола ги подгрева револуционерните ферменти во Битолскиот вилает, во мај 1902 година тој бил префрлен во далечната тврдина Подрум Кале (во Азиска Турција).
И покрај тоа што Поп-Ставревата афера го тргнала Груев од теренот на повеќе од две години, Организацијата не била уништена. По амнестијата во пролетта 1903 година, Даме Груев се вратил директно во Македонија за да го преземе раководењето со Смилевскиот конгрес и Илинденското востание.

Барај

makgrom