Иако дигитализацијата звучи како ветувачка иднина, кога станува збор за македонскиот контекст, постојат неколку сурови реалности кои укажуваат на тоа дека дигиталниот идентитет (Digital ID) тешко дека некогаш ќе профункционира во целосен капацитет.
Еве зошто скептицизмот во овој случај не е само песимизам, туку реализам:
1. Институционална дезинтеграција (Шалтерскиот менталитет)
За еден дигитален идентитет да биде корисен, сите државни институции мора да „зборуваат“ на ист јазик. Кај нас, базите на податоци на МВР, УЈП, Катастар и Здравство често се како изолирани острови.
- Проблемот: Дури и да имате дигитален потпис, често ќе слушнете: „Системот не ни е поврзан, одете во другата зграда за печат“. Дигиталниот идентитет не може да преживее во бирократија која се храни со физичко присуство и „хартија со потпис и печат“.
2. Дигитален јаз и демографија
Македонија се соочува со сериозен проблем на дигитална неписменост кај голем дел од населението, особено кај повозрасните генерации кои се и најчестите корисници на јавните услуги.
- Пречката: Се додека постои огромен процент на луѓе кои не знаат или немаат пристап до паметни уреди за автентикација, државата ќе биде принудена да го одржува паралелниот, аналоген систем. Тоа значи дека дигиталниот систем секогаш ќе биде „експериментална опција“, а не стандард.
3. Сајбер-безбедност и недоверба
Во последните неколку години видовме серија на хакерски напади врз клучни институции (Фондот за здравство, Министерството за образование).
- Реалноста: Кога граѓаните гледаат дека државата не може да ги заштити нивните основни здравствени податоци, стравот од кражба на целосниот „дигитален јас“ станува оправдан. Без апсолутна доверба во сајбер-заштитата, масовната прифатливост на Digital ID е невозможна.
4. Политички дисконтинуитет
Кај нас секоја нова власт често ги поништува или игнорира проектите на претходната. Дигитализацијата е маратон, а не спринт.
- Исходот: Често се случува да се набават скапи софтвери кои по 4 години застаруваат затоа што никој не ги одржувал или затоа што новиот министер сака „свое решение“. Дигиталниот идентитет бара децениска конзистентност која на овие простори е реткост.
5. Корупцијата „сака“ физички контакт
Дигиталниот идентитет ја зголемува транспарентноста и го елиминира посредникот.
Отпорот: Автоматизиран систем значи помалку простор за „врски“, мито и коруптивни дејствија при вадење документи или дозволи. Тивкото минирање на дигиталните процеси често доаѓа токму од внатрешноста на системот, од оние кои би изгубиле моќ доколку сè стане дигитално и следено.
Дигиталниот идентитет во Македонија веројатно ќе остане само како низа од „пилот-проекти“ кои добро изгледаат на ПР-настани, но во пракса ќе се сопнуваат на првиот шалтер каде сè уште ви бараат „копија од лична карта не постара од шест месеци“.
За државата официјално да крене раце од проектот за дигитален идентитет, би требало да се случи некое од следниве сценарија, кои обично се резултат на „судир со реалноста“ или сериозна финансиска и политичка пресметка:
1. Признавање на „Sunk Cost“ (Потонати трошоци)
Државата би морала да признае дека парите вложени во досегашните софтвери, лиценци и обуки се неповратни и дека понатамошното инвестирање е само „фрлање пари во бунар без дно“.
Кога се случува ова? Кога годишното одржување на застарените системи ќе стане поскапо од придобивките што ги нудат.
2. Тотален колапс на безбедносната инфраструктура
Ако се случи огромен, катастрофален сајбер-напад кој би ги компромитирал личните податоци на сите граѓани одеднаш, јавниот притисок и стравот би биле толку големи што проектот би станал „политички отров“.
Резултатот: Политичарите би се повлекле од проектот за да ги смират гласачите, враќајќи се на „безбедните“ хартиени досиеја.
3. Формално прифаќање на „Хибриден модел“ како трајно решение
Наместо целосно укинување, државата може тивко да се откаже од идејата за универзален дигитален идентитет и да го прогласи сегашниот хаос за „стандард“.
Што значи тоа? Официјално да се каже дека дигиталните услуги се само „дополнителна опција“ која никогаш нема да ги замени шалтерите. Со тоа, проектот како револуционерна идеја практично умира, иако технички постои на хартија.
4. Неуспех на ЕУ-интеграциите во тој сектор
Бидејќи голем дел од овие проекти се финансирани преку ЕУ фондови и се дел од европските агенди, државата би се откажала само доколку:
ЕУ престане да го бара тоа како услов.
ЕУ ги прекине фондовите поради недомаќинско работење или корупција во ИТ тендерите.
5. Демографски отпор и бојкот.
Доколку по воведувањето на некоја задолжителна дигитална алатка се случи масовен бојкот од страна на граѓаните (на пример, луѓето масовно одбиваат да ја користат и бараат исклучиво физички документи), државата под притисок на јавното мислење би морала да го повлече решението.
Што е најверојатно?
Најверојатното сценарио не е „официјално откажување“, туку „тивко изумирање“. Проектот ќе остане во најава, ќе се трошат мали суми за одржување на портали кои никој не ги користи, сè додека технологијата не го прегази системот толку многу што ќе стане беспредметно дури и да се зборува за него.
Еве преглед на тоа каде најчесто „истекуваат“ парите и каква е моменталната состојба:
Каде отидоа парите?
Проценките се дека во последните 15 години се потрошени десетици милиони евра (преку буџетски средства, ИПА фондови и заеми од Светска банка) на проекти кои требаше да бидат столбови на дигиталниот идентитет:
- Електронски лични карти: Проектот кој со години се најавуваше, а чинеше милиони за набавка на чипови и софтвер кои на крајот останаа само делумно искористени.
- Здравствена картичка: Ова е можеби најголемиот симбол на неуспехот. Се потрошија милиони за пластични картички кои денес се речиси неупотребливи, бидејќи системот „Мој Термин“ функционира преку матичен број (ЕМБГ), а не преку читање на картичката.
- Порталот услуги.gov.mk: Изграден со големи амбиции, но неговата функционалност е ограничена бидејќи за повеќето клучни услуги сепак треба да одите на шалтер за да го подигнете финалниот документ.
Моменталната состојба на порталот за е-услуги
Во моментов, порталот е во фаза на „одржување на живот“:
- Број на услуги: Иако се рекламираат стотици услуги, реално само мал број се целосно дигитални (од апликација до добивање документ).
- Проблемот со автентикација: За да го користите, ви треба профил на eID (единечен влез), кој за многу граѓани е премногу комплициран за поставување (барање токени, дигитални сертификати кои се плаќаат годишно итн.).
- Неповрзаност: Најголемата пречка е што ако извадите документ од една институција преку порталот, друга институција често не го признава дигиталниот формат и бара да го испечатите.
Зошто е ова „маѓепсан круг“?
За секој нов обид, државата распишува нов тендер. Наместо да се надградува постоечкото, често се купува сосема нов систем од нула.
Што е следно?
Во тек се најави за нови „дигитални паричници“ (Digital Wallets) поддржани од ЕУ стандарди. Но, без суштинска промена во законот за општа управна постапка (да се забрани барање хартија ако постои дигитален запис), и овој проект ќе биде само нова ставка во извештаите за потрошени пари.
РЕПУБЛИКА ДИГИТАЛЕН
Експеримент
.jpg "Жакедонски војник")
