КИНЕСКА УРМА, кај нас позната и како Жижула (латински: Ziziphus jujuba), е вистинско „скриено богатство“ за нашите краишта

 

Македонија има речиси идеални услови за Кинеската Урма а еве и зошто:

​Зошто Жижулата е совршена за нашиот крај ?

1. ​Издржливост на температури: Жижулата е неверојатно „жилаво“ дрво. Може да издржи екстремни горештини во лето (над 40°C) и многу ниски температури во зима (дури до -25°C). Ова ја прави совршена за нашето поднебје каде зимите знаат да бидат остри, а летата пеколни.
2. ​Отпорност на суша: Како растение што потекнува од суви предели, таа нема потреба од многу вода кога еднаш ќе се зафати. Совршено би се вклопила во нашите  предели.
3. ​Цветање: Цвета многу подоцна од другите овошја (во јуни), што значи дека нема опасност од доцните пролетни мразови кои кај нас често ги уништуваат кајсиите или сливите.
4. ​Без прскање: Жижулата речиси и да нема природни непријатели (штетници) кај нас, па затоа можеш да ја одгледуваш како 100% органско овошје.

​Ако си Пчелар, ова ќе те воодушеви:

​Жижулата е медоносно растение! Нејзините цветови се ситни и жолти, но лачат многу нектар кој пчелите го обожаваат. Медот од жижула е исклучително ценет и во Кина се смета за еден од најквалитетните медицински медови.

​Каков е вкусот и зошто ја викаат „Кинеска урма“?

• ​Кога е свежа: Има вкус на крцкаво, слатко јаболко.
• ​Кога ќе отстои (или ќе се исуши): Кората малку се збрчкува, станува мека и потемнува. Тогаш вкусот и текстурата стануваат идентични со оние на вистинската урма – многу слатки и лепливи.

​Здравствени придобивки:

​Жижулата ја нарекуваат „овошје на бесмртноста“. Има 20 пати повеќе витамин Ц од цитрусите. Одлична е за смирување на нервниот систем, против несоница и за јакнење на крвта.

​Совети за садење во Македонија:

• ​Локација: Бара многу сонце. Не ја сади во сенка.
• ​Почва: Не е пребирлива, успева дури и на посна и карпеста почва.
• ​Сорти: Кај нас веќе може да се најдат калемени сорти (како Li или Lang) кои даваат многу поголеми плодови од дивите верзии.

Жижулата е како „тивок херој“ во градината – не бара ништо, а дава многу.

​

Еве уште неколку практични работи:

​1. Изгледот на дрвото

​Жижулата има многу специфичен, малку „цик-цак“ изглед на гранките и сјајни, темнозелени листови. Изгледа декоративно и малку егзотично. Повеќето сорти имаат мали трња, што може да биде и предност – потешко би ја брстеле животни.

​2. Раѓа брзо

​За разлика од некои овошја што се чекаат со години, калемената жижула може да даде плод уште во втората или третата година. Плодовите зреат кон крајот на Септември и во Октомври.

​3. Како се конзумира (Мала тајна за вкусот)

• ​Фаза „Јаболко“: Кога е жолто-зелена со кафеави дамки, таа е крцкава и сочна.
• ​Фаза „Урма“: Кога ќе стане целосно кафеава и малку ќе омекне, тогаш е најслатка.

​4. Ракија и Ликер од Жижула

​Бидејќи традицијата на печење ракија е силна, треба да се знае дека од жижула се прави феноменална ракија или може да се додаде во лозова ракија за да се направи ликер. Плодовите имаат толку многу шеќер што ферментацијата е одлична.

ЖИЖУЛА ВО МЕД

Сувите плодови од жижула се ставаат во тегла со багремов мед. Жижулата ја прима влагата од медот и станува како „бонбона“ полна со витамини, а медот добива овошна арома. Тоа е вистинска витаминска бомба.

Read More

 

Што е тоа „Медлика“ и зошто пчеларите ја чуваат како најголема тајна?

​Многумина од вас често ме прашуваат: „Зошто овој мед е толку темен?“ или „Дали е ова навистина мед или е нешто друго?“. Денес ќе ви ја откријам приказната за Медликата – најтемниот, најгустиот и според многумина, најлековитиот дар од пчелите.

​Не секој мед доаѓа од цветот!

​Навикнати сме пчелите да ги замислуваме како летаат од цвет на цвет и собираат нектар. Тоа е Цветниот мед (багрем, ливада). Но, Медликата (или Шумскиот мед) има сосема поинаков пат.

​Во жешките летни денови, кога сонцето ќе ги загрее шумите на Мариово и течението на Црна Река, се случува нешто магично. На листовите од дабот и буката се појавуваат слатки, светкави капки. Тоа не е роса, туку сок богат со минерали кои дрвото ги извлекло од длабочината на земјата. Пчелите го препознаваат овој „сок од дрвото“ и го собираат со истата љубов како и нектарот.

​По што се разликува Медликата?

1. ​Боја како ноќ: За разлика од златниот багрем, Медликата е темна, речиси црна или темнозелена. Колку е потемен медот, толку повеќе минерали (железо, магнезиум, калиум) содржи.
2. ​Вкус на шума: Не е само сладок. Во него ќе почувствувате ноти на карамела, дива смола и малку „димиран“ вкус на шумска свежина.
3. ​Кристализација (Шеќерење): Еве ја најголемата вистина – Медликата кристализира многу побавно и поинаку од цветниот мед. Кога ќе се стегне, таа станува како путер, ситна и фина. Тоа не е шеќер, тоа е природен печат за квалитет.

​Зошто е ова „Шампион меѓу медовите“?

​Медликата содржи до 10 пати повеќе минерални материи од цветниот мед. Таа е мелем за дишните патишта, крвната слика и имунитетот кога телото е изморено. Во Европа, овој мед е најскап и најценет, а ние го имаме тука, во срцето на Мариово.

​

Следниот пат кога ќе видите темен, густ мед кој почнал да се кристализира – не се сомневајте. Природата не прави совршени коцки шеќер, таа прави жив лек. Пробајте го со парче старо сирење или едноставно на врвот на лажичката – вкусот на шумата ќе ви каже сè.

Read More

Брзата пруга мора да биде оградена, тоа не е само желба, туку строг безбедносен стандард на ЕУ

 

Брзата пруга мора да биде оградена, тоа не е само желба, туку строг безбедносен стандард на ЕУ.

​За возови кои се движат со брзина од 160  km/h до 200 km/h, пругата мора да биде физички изолирана. Но, тоа создава огромен проблем за екосистемот.

​ Како ќе изгледа оградувањето?

​Планот за брзата пруга на Коридор 10 предвидува оградување на целата должина на трасата, а не само на критичните делови.

​Зошто? При брзина од 200 \text{ km/h}, возот има огромен пат на сопирање. Секој судар со крупен добиток или диво животно (срна, дива свиња, мечка) би бил катастрофален не само за животното, туку и за патниците во возот.

​Ефектот „Кинески ѕид“: Како што правилно забележа, оваа ограда станува непремостлива бариера која буквално ја сече државата на два дела за животинскиот свет.

​2. Решението: „Зелени мостови“ и премини

​За да се спречи биолошката изолација, современите проекти (финансирани од ЕУ фондови) мора да вклучуваат еколошки коридори:

​Зелени мостови (Eco-ducts): Тоа се широки надвозници покриени со земја и вегетација, наменети исклучиво за миграција на диви животни.

​Подземни тунели: За помали животни се градат специјални пропусти под пругата.

​Критични точки за екологијата: Најважниот дел е кај Таорската клисура и областа на Демир Капија, каде што биодиверзитетот е најголем и каде што животните традиционално поминуваат преку Вардар и пругата.

​Дали нашите проекти го предвидуваат ова?

​Тука е „финтата“. Во Македонија често се обидуваме да заштедиме на „невидливи“ трошоци. Сепак:

​Европски правила: Бидејќи Коридор 10 се гради со помош на европски грантови и заеми од ЕИБ (Европска инвестициона банка), тие имаат екстремно строги правила за заштита на животната средина.

​Студија за влијание: Државата е обврзана да направи студија која ќе покаже каде точно се миграциските патишта на животните и таму да постави премини.

​Ако пругата се огради без доволно „зелени премини“, тоа ќе биде еколошка катастрофа за македонската фауна. Животните ќе останат заробени во мали изолирани зони, што води до генетска деградација и изумирање на локалните популации.

​ Главната битка во 2026 година ќе биде меѓу градежниците (кои сакаат побрзо и поевтино) и еколошките организации (кои ќе бараат повеќе премини за животни).

Најкритичната зона на целиот Коридор 10, каде што природата и инфраструктурата ќе се судрат најжестоко, е делот кај Демир Капија и Таорската Клисура.

​Овие предели се дел од европската мрежа на заштитени подрачја и претставуваат природни био-коридори кои веќе се под притисок од новиот автопат, а сега ќе бидат дополнително „пресечени“ со оградената брза пруга.

​ Таорска Клисура (Зелениково – Велес)

​Ова е една од најживописните, но и еколошки најчувствителните точки.

​Зошто е важна: Тука живеат ретки видови грабливи птици и големи цицачи кои се движат кон планината Китка.

​Инженерски предизвик: Бидејќи пругата мора да се исправи за брзина од 160 \text{ km/h}, ќе бидат потребни нови тунели. Секој нов тунел значи огромни количини ископан материјал кој не смее да се фрла во Вардар.

​Еколошки притисок: Оградата тука би можела целосно да го прекине пристапот на животните до вода (реката Вардар).

​ Смарагдната зона „Демир Капија“

​Демир Капија е прогласена за Смарагдна зона (Emerald site) според Бернската конвенција. Тоа е највисок степен на заштита за важни живеалишта.

​Конфликт: Проектот за брза пруга предвидува траса која поминува низ срцето на овој резерват.

​Барања на ЕУ: ЕИБ (Европската инвестициона банка) нема да го исплати грантот ако не се докаже дека животните ќе имаат каде да поминат. Тука ќе бидат задолжителни најскапите „Еко-дукти“ (Зелени мостови).

​ Гевгелиско-валандовскиот регион

​Овој дел е важен поради медитеранските влијанија и присуството на специфични влекачи и инсекти, но и како главен миграциски пат на птиците (виа Понтика).

​Проблемот со бучавата: Брзите возови создаваат специфична бучава и вибрации. Студијата мора да предвиди звучни бариери кои истовремено се провидни за птиците (со специјални налепници) за да не се забиваат во нив.

​Што ќе се случи ако не се изградат премини?

​Ако државата се обиде да „заштеди“ на еколошки премини:

1. ​Загуба на биодиверзитетот: Животните ќе бидат затворени во мали „острови“ каде што ќе почнат да изумираат поради неможност за парење со други популации.
2. ​Запирање на проектот: Еколошките здруженија веќе имаат моќ да го блокираат финансирањето од ЕУ преку жалби до Европскиот суд, што може да го одложи проектот за 10 години.

​Кој е планот за 2026?

​Во текот на оваа година, Македонија мора да ја заврши Стратешката оцена за животна средина (SEA). Ова е документот каде што точно ќе се вцртаат „зелените мостови“.

​ Пругата е 100% критична. Без паметно проектирање, ние ќе добиеме брз превоз за луѓе, но ќе создадеме „смртоносна стапица“ за природата.

Read More

​Глобален преглед на пошумување (2015–2025)

 

Во последните пет години (2020–2025), неколку земји се издвоија со масовни проекти кои го променија пејзажот на глобалното пошумување. Иако многу земји губат шуми поради пожари и сеча, овие лидери инвестираат милијарди во обновување на природата.

​Еве каде се случија најголемите пошумувања:

​1. Кина: „Големиот зелен ѕид“

​Кина останува светски лидер во пошумувањето. Во изминатата деценија, вклучувајќи го и периодот до 2025 година, Кина зголемила својата шумска површина за над 1,6 милиони хектари.

• ​Проект: „Три северни заштитни појаси“ (Great Green Wall).
• ​Цел: Спречување на ширењето на пустината Гоби и намалување на песочните бури.

​2. Африка: „Големиот зелен ѕид на Сахел“

​Ова е можеби најпознатиот меѓународен проект кој вклучува 21 африканска земја (од Сенегал до Џибути).

• ​Активности: Од 2021 година, иницијативата доби нов залет со цел да се обноват 100 милиони хектари деградирана земја до 2030 година.
• ​Лидери: Етиопија, Нигер и Сенегал имаат најголем успех во засадувањето милиони дрвја за заштита на земјоделското земјиште.

​3. Индија: Масовни волонтерски акции

​Индија е позната по своите „рекордни денови“, каде во еден ден се засадуваат десетици милиони дрвца.

• ​Податоци: Во периодот до 2025 година, Индија оствари нето добивка од околу 191,000 хектари шума.
• ​Државите како Утар Прадеш често мобилизираат милиони волонтери за садење дрвја долж речните корита.

Важно е да се напомене: Иако овие бројки изгледаат импресивно, научниците предупредуваат дека квалитетот на шумите е поважен од квантитетот. Садењето на само еден вид дрво (монокултура) не може да ја замени биодиверзитетот на старите, природни шуми.

​4. Бразил: Реставрација на Амазонија

​Иако Бразил се соочува со големо уништување на шумите, постои и најголемиот проект за тропско пошумување во светот.

• ​Цел: Засадување на 73 милиони дрвца на 30,000 хектари во срцето на Амазонија. Иако проектот беше забавен од пандемијата, тој е во полн ек во последните две години.

​5. Русија и Канада: Природна регенерација и садење

​Овие две земји поседуваат најголеми шумски ресурси. Русија во последните години зазема второ место (зад Кина) по нето пораст на шумските површини (над 940,000 хектари), главно преку комбинација на планирано садење и природна обнова на напуштени земјоделски површини.

​Глобален преглед (2015–2025)

Read More

Историјата на балканското вино е возбудлива приказна која се протега од антика до денешната модерна ренесанса.

 

Балканот не е само место каде што се пие добро вино; ова е регионот каде што виното е вткаено во самиот идентитет, религијата и опстојувањето на народите со илјадници години. Историјата на балканското вино е возбудлива приказна која се протега од антика до денешната модерна ренесанса.

​Еве го патот на виното низ вековите на нашите простори:

​1. Антика: Тракијците и Пајонците (Златното доба)

​Многу пред Римјаните да го прошират лозарството низ Европа, античките народи на Балканот веќе биле мајстори на виното.

• ​Тракијците: Се сметале за едни од најдобрите лозари во античкиот свет. За нив виното не било само пијалок, туку светост поврзана со култот на Дионис (кој според многу извори потекнува токму од Тракија).
• ​Пајонците (на територијата на Македонија): Античките македонски и пајонски племиња произведувале силни вина кои често се пиеле неразредени, што било шокантно за Грците кои секогаш го мешале виното со вода.

​2. Римскиот период: Организирано производство

​Римјаните ја донеле технологијата и организацијата. Тие ги препознале сончевите ридови на денешна Македонија, Србија и Далмација како совршени за лозја.

• ​Многу римски императори родени на Балканот (како Проб) биле заслужни за засадување на нови лозови насади, верувајќи дека војската треба да биде зафатена со работа кога нема војни.

​3. Среден век: Манастирското вино

​Со доаѓањето на христијанството, виното добива нова, духовна димензија.

• ​Црквата како чувар: Манастирите станале главни центри за зачувување на сортите. Монасите биле тие кои ги усовршувале техниките на ферментација.
• ​Во Македонија, деспотите и кралевите поседувале огромни лозови насади, а виното било главен извозен производ кон Дубровник и Венеција.

​4. Отоманскиот период: Опстанок против сите шанси

​За време на петвековното владеење на Отоманската Империја, производството на вино било официјално забрането за муслиманите, но дозволено за христијаните (поради даноци).

• ​Производството се намалило во обем, но се фокусирало на трпезно грозје и на домашни услови. Лозата преживеала во дворовите и манастирските имоти како чин на тивок отпор и зачувување на традицијата.

​Автохтони сорти: Гордоста на Балканот

​Она што го прави Балканот посебен денес се неговите уникатни сорти кои не се наоѓаат никаде на друго место:

Модерна ренесанса

​Денес, Балканот се смета за „последниот неоткриен вински рај“ во светот. Малите семејни винарии комбинираат илјадагодишна традиција со најнова технологија, правејќи вина кои редовно освојуваат златни медали на најпрестижните светски натпревари како Decanter.

Тиквешија

Тиквешијата не е само регион; таа е срцето на винската култура на Балканот. Сместена на 41. паралела (истата на која се наоѓаат Тоскана во Италија и Бордо во Франција), оваа котлина нуди совршен спој на медитеранска клима од југ и континентална од север.

​Еве што ја прави Тиквешијата толку посебна:

​1. Тероар: Магијата на почвата и сонцето

​Тиквешијата е заштитена со планини од три страни, што создава специфична микроклима.

• ​Сончеви денови: Има над 270 сончеви денови во годината.
• ​Ветер: Постојаното струење на воздухот по долината на Вардар помага во заштита на грозјето од болести и влага.
• ​Почва: Разновидна – од смолници до глинени почви, што им дава на вината карактеристична минералност и тело.

​2. Вранецот: „Црното злато“ на Тиквеш

​Иако во регионот се одгледуваат многу сорти, Вранецот е апсолутен крал. Во Тиквешијата тој го достигнува својот максимум:

• ​Висока концентрација на шеќер и боја.
• ​Висок процент на антиоксиданси (антоцијани).
• ​Потенцијал за стареење во дабови буриња (барик), што му дава ноти на чоколадо, ванила и кафе.

​3. Најзначајните вински локалитети

​Во рамките на Тиквешијата постојат специфични микро-локации (микро-тероари) кои даваат врвни резултати:

• ​Барово: Висока надморска височина, свежина и елегантни вина.
• ​Бела Вода: Специфична глина и варовник, каде се раѓаат едни од најдобро оценетите македонски вина (со високи поени од Роберт Паркер).
• ​Лепово: Познато по совршените услови за Шардоне и Пино Ноар.

​4. Од традиција до модерна технологија

​Историјата на винарството овде е долга со векови, но клучниот пресврт се случува во последните 20 години:

• ​Винарница „Тиквеш“: Основана во 1885 година, таа е најстарата и најголемата винарница во Југоисточна Европа. Таа го постави патот за брендирање на македонското вино во светот.
• ​Бутиков винарници: Денес, покрај гигантите, Тиквешијата е полна со мали, семејни винарници (како Popova Kula, Stobi, Lazar, Venec и многу други) кои се фокусираат на премиум квалитет и вински туризам.
  
  
  

​Вински туризам и гастрономија

​Ако ја посетувате Тиквешијата, искуството не е комплетно без храната. Овде виното се спарува со:

1. ​Тиквешко макало и тавче гравче.
2. ​Печено јагнешко (совршено за моќен Вранец).
3. ​Младо сирење со свежа Темјаника.

Read More

​Како да ги поставите растенијата во домот

 

Ако сакате да го набљудувате „социјалниот живот“ на растенијата во вашиот дом, еве неколку идеални парови и поединечни видови кои се многу „експресивни“ и лесни за чување:

​1. Златна ползавица (Pothos) – „Комуникаторот“

​Ова е можеби најдоброто растение за почетници.

• ​Зошто е интересно: Таа е неверојатно брза во воспоставување на врски со други растенија преку почвата.
• ​Тест: Ако ја ставите во иста саксија со друго растение, ќе забележите како нејзините корени брзо се испреплетуваат со соседот за да ја споделат влагата. Таа е и одличен индикатор за жед – штом листовите малку ќе „овенат“, таа ви праќа јасен визуелен сигнал дека на целата заедница ѝ треба вода.

​2. Хлорофитум (Spider Plant) – „Грижливиот родител“

​Ова растение е познато по тоа што произведува мали „бебиња“ на долги стебленца.

• ​Зошто е интересно: Додека малите растенија се закачени за мајката, таа им праќа хранливи материи и вода преку стебленцето. Тоа е чист пример за физичка поддршка и комуникација додека бебињата не развијат сопствени корени.

​3. „Првата помош“: Нева (Marigold) и кој било зеленчук

​Ако имате балкон со саксии со пиперки, домати или билки:

• ​Зошто е интересно: Невенот е како „телохранител“. Тој испушта силен мирис кој ги збунува штетниците. ќе забележите дека растението до него е многу поздраво и помалку нападнато од вошки отколку она што е само во саксија.

​4. Мимоза (Mimosa pudica) – „Чувствителното растение“

​Ако сакате растение кое веднаш „одговара“ на вашиот допир:

• ​Зошто е интересно: Ова е најбрзиот начин да ја видите електричната комуникација на дело. Штом го допрете листот, тој се затвора за дел од секундата. Тоа е одличен начин да им покажете на децата (или на себе!) дека растенијата навистина ја чувствуваат околината.

​Како да ги поставите во домот?

​Ако сакате да им помогнете подобро да се поврзат, еве еден мал трик:

1. ​Групирајте ги: Наместо да ги распрскате низ целата соба, ставете ги саксиите блиску една до друга.
2. ​Зошто? Растенијата создаваат сопствена микроклима. Тие заедно испуштаат влага преку листовите (транспирација), што го прави воздухот подобар за сите нив. Покрај тоа, полесно ги „чувствуваат“ хемиските сигнали во воздухот.

Read More

Едно јаболко на ден, го брка докторот надвор од дома

 

Јаболкото е веројатно „најпотценетиот суперхерој“ во светот на исхраната. Не залудно постои поговорката: „ eдно јаболко на ден, го брка докторот надвор од дома“.

​Еве зошто јаболкото е толку моќно и како најдобро да го искористиш:

​1. Пектин – Тајното оружје за варењето

​Јаболката се богати со пектин, вид на растворливи влакна кои делуваат како пребиотик. Тие ги хранат добрите бактерии во твоите црева и помагаат во регулирање на столицата. Исто така, пектинот помага во намалување на „лошиот“ (LDL) холестерол.

​2. Пријател на линијата

​Едно јаболко со средна големина има само околу 95 калории, но поради високата содржина на вода и влакна, прави да се чувствуваш сит многу подолго од другите ужини.

​3. Контрола на шеќерот

​Иако содржат јаглехидрати, нивниот гликемиски индекс е релативно низок. Флавоноидите во јаболката можат да ја подобрат чувствителноста на инсулин, што е клучно за превенција од дијабетес тип 2.

​Како да извлечеш максимум?

​За да ги добиеш сите придобивки, треба да внимаваш на овие две работи:

• ​Јади го со кора: Скоро средишната половина од влакната и огромниот дел од полифенолите (антиоксиданси) се наоѓаат токму во кората. Ако го лупиш, фрлаш голем дел од здравјето во корпа.
• ​Внимавај на восокот: Купечките јаболка често се премачкани со тенок слој восок за сјај. Најдобро е да ги измиеш со млака вода и малку сода бикарбона или јаболков оцет за да го отстраниш тој слој.
  
  
  

Клучот кај јаболкото е да го комбинираш со здрави масти или протеини. Ова помага шеќерот од овошјето да се ослободува уште побавно, што значи стабилна енергија без ненадеен пад.

​Еве 3 брзи и здрави идеи:

​1. „Класика“ со путер од јаткасти плодови

​Исечи едно јаболко на кришки и премачкај ги со една лажица путер од кикирики, бадеми или лешници.

• ​Зошто делува: Протеините и мастите од путерот го прават јаболкото комплетен оброк кој ќе те држи сит барем 2-3 часа.
• ​Бонус совет: Посипи малку цимет одозгора за подобра контрола на шеќерот.

​2. Моќно јогурт-боул

​Исецкај го јаболкото на коцки и додај го во 200ml грчки јогурт. Додај една рака ореви и малку чиа семиња.

• ​Зошто делува: Ова е бомба од пробиотици, калциум и омега-3 масни киселини. Совршено е за појадок или оброк после вежбање.
  
  
  

​3. Салата „Крцкаво здравје“

​Изрендај јаболко и морков, па додај малку сок од лимон и неколку цели печени бадеми.

• ​Зошто делува: Ова е вистинска „четка“ за твоите црева поради огромното количество на влакна. Лимонот помага јаболкото да не потемни (оксидира) и додава витамин Ц.

​Еден мал „хак“ за крај:

​Ако некогаш имаш проблем со спиењето, пробај да изедеш јаболко со малку путер од бадем навечер. Содржината на витамин B6 и калиум во јаболкото може да помогне за порелаксиран сон.

Read More

 

Иако дрвјата ни изгледаат како индивидуалци, тие се поврзани во сложена заедница преку мрежа што научниците ја нарекуваат "Wood Wide Web".

​Како функционира оваа мрежа?

​Основата на овој систем се микоризните габи. Овие габи живеат во симбиоза со корените на дрвјата:

• ​Габите им помагаат на дрвјата да апсорбираат фосфор и азот од почвата.
• ​За возврат, дрвјата на габите
  им даваат шеќери (храна) кои ги произведуваат преку фотосинтеза.
  
  
  
  
  

​Овие габични нишки создаваат огромна невидлива мрежа која ги поврзува корените на речиси сите дрвја во една шума.

​Што точно „зборуваат“ дрвјата преку мрежата?

1. ​Споделување ресурси: Ако едно дрво е во сенка и гладува, постарите и поголемите дрвја (наречени „Мајки-дрвја“) можат да испратат вишок шеќери преку габичната мрежа за да му помогнат да преживее.
2. ​Предупредување за напад: Кога едно дрво е нападнато од бубачки, тоа испраќа хемиски сигнали низ корените. Другите дрвја во околината ги примаат овие сигнали и веднаш почнуваат да произведуваат горчливи материи во листовите за да станат невкусни за инсектите.
3. ​„Препознавање“ на роднините: Истражувањата покажуваат дека Мајките-дрвја ги препознаваат сопствените садници и им праќаат повеќе храна отколку на туѓите дрвја од ист вид.

​Алтруизам или опстанок?

​Научниците се дебатираат дали ова е чиста „љубов“ или едноставно стратегија за опстанок. Шумата е поотпорна на болести и бури кога сите дрвја се здрави. Со помагањето на послабите, силните дрвја ја одржуваат стабилноста на целиот екосистем.

​Замислете го ова: Кога одите низ шума, под вашите нозе се одвива вистински „разговор“ и размена на добра.

Разбирањето дека растенијата се социјални и чувствителни суштества може целосно да го промени начинот на кој се грижите за вашата градина или цвеќињата дома. 

Еве неколку практични совети засновани на науката:

​1. „Друштвото“ е важно (Придружно садење)

​Бидејќи растенијата комуницираат хемиски, некои видови буквално „се сакаат“ и си помагаат во растењето.

• ​Домати и босилек: Босилекот испушта мириси кои ги одвраќаат штетниците што ги напаѓаат доматите, а некои веруваат дека дури и го подобрува нивниот вкус преку споделување на соединенија во почвата.
• ​Трите сестри (Пченка, грав и тиква): Ова е древна техника. Пченката служи како потпора, гравот го збогатува земјиштето со азот (со помош на бактерии во коренот), а тиквата со своите големи листови ја чува влагата во почвата и спречува коров.

​2. Не ја прекопувајте почвата премногу

​Ако имате градина, избегнувајте често и длабоко прекопување. Со тоа ја уништувате онаа микоризна мрежа (габите) за која зборувавме.

• ​Совет: Користете „no-dig“ метод (без копање). Наместо да ја превртувате земјата, додавајте компост одозгора. Така ќе ја зачувате подземната комуникациска мрежа здрава.

​3. Допирот влијае на растот

​Растенијата реагираат на физички стимул. Ако често ги галите или ако има постојан ветар, тие произведуваат повеќе етилен.

• ​Резултат: Растението станува пониско, но со поцврсто и подебело стебло. Ова е корисно ако одгледувате расад дома – поминете нежно со раката преку малите растенија неколку пати на ден за да бидат поотпорни кога ќе ги изнесете надвор.

​4. Звуци и вибрации

​Иако класичната музика е популарна теорија, науката сугерира дека растенијата реагираат на специфични фреквенции.

• ​Вибрации на вода: Корените можат да ги „слушнат“ вибрациите на водата што тече низ цевки и да растат во таа насока.
• ​Што да правите: Не мора да им пуштате Моцарт, но обезбедувањето на нежна циркулација на воздух (вентилатор) симулира природни услови и ги активира нивните одбранбени механизми.

Еден мал совет за крај: Доколку едно растение во домот ви е нападнато од вошки, веднаш изолирајте го. Тоа веќе почнало да емитува „хемиски стрес-сигнали“ кои можат да ги направат останатите растенија во собата „нервозни“, што влијае на нивниот раст.

Read More

Еве како точно функционира тоа „размислување“ без мозок

 

Иако звучи како научна фантастика, растенијата користат електрични сигнали и хемиски процеси кои се неверојатно слични на оние во нашиот нервен систем. Еве како точно функционира тоа „размислување“ без мозок:

​1. Електрични импулси (Како нерви, но без нив)

​Кај луѓето, нервите пренесуваат електрични сигнали. Кај растенијата, истите овие сигнали патуваат низ нивните „вени“ (ксилем и флоем), кои инаку служат за транспорт на вода и шеќери.

​Кога инсект ќе допре влакненце на Венера стапицата, тоа создава електричен полнеж кој се шири низ листот за помалку од една секунда. Ова му кажува на растението веднаш да ги затвори „клештите“. Овој процес е многу сличен на начинот на кој нашите мускули добиваат наредба за движење.

​2. Краткорочна меморија

​Венера стапицата е уште попаметна: таа знае да брои.

• ​Ако инсектот допре само едно влакненце, стапицата не се затвора (за да не троши енергија на лажна аларм, како капка дожд).
• ​Ако допре второ влакненце во рок од 20 секунди, стапицата се затвора.
• ​За да почне да лачи сокови за варење, потребни се уште 3 до 5 допири. Тоа значи дека растението може да „запомни“ дека се случило нешто пред неколку секунди.

​3. Хемиска интелигенција

​Наместо да размислуваат „со главата“, растенијата реагираат преку хормони. На пример, кога растението е жедно, неговите корени испраќаат хормон (апсцисинска киселина) до листовите, наредувајќи им да ги затворат порите за да не губат вода.

​Зошто го прават тоа?

​Бидејќи растенијата се „заглавени“ на едно место, нивната интелигенција е насочена кон анализа на околината:

• ​Гравитација: Тие знаат каде е „доле“ за коренот да расте во земјата, а каде е „горе“ за стеблото.
• ​Конкуренција: Некои растенија можат да препознаат дали растението до нив е од ист вид или е „туѓинец“ и соодветно го менуваат начинот на кој ги шират корените.

​Накратко:

​Тие немаат централен компјутер (мозок), туку нивниот систем е како паметна мрежа каде секоја клетка може да прими сигнал, да го обработи и да пренесе информација понатаму.

Read More

Како растенијата ја перцепираат својата околина

 

Растенијата се свесни за својата околина и реагираат на неа, но не на истиот начин како луѓето или животните.

​Бидејќи немаат мозок и централен нервен систем, тие не „чувствуваат“ болка или емоции како нас, но поседуваат неверојатно сложени системи за комуникација и перцепција.

​Како растенијата ја доживуваат околината?

​Наместо нерви, растенијата користат електрични и хемиски сигнали за да пренесат информации низ своето „тело“.

• ​Чувство за допир (Тигмотропизам): Некои растенија, како Mimosa pudica, ги затвораат листовите веднаш штом ќе бидат допрени. Венера стапицата, пак, точно знае кога инсект ќе застане на неа благодарение на ситните влакненца кои реагираат на притисок.
• ​„Гледање“ на светлината: Растенијата имаат фоторецептори кои им кажуваат од каде доаѓа сонцето, па дури и каква е бојата на светлината, за да можат да растат во таа насока (фототропизам).
  
  
• ​Слух?: Истражувањата покажуваат дека некои растенија можат да ги „слушнат“ вибрациите на гасеница која џвака лист и како одговор испуштаат токсини за да се одбранат.
  
  
  

​Комуникација и „Шумскиот интернет“

​Растенијата не се изолирани битија. Тие постојано комуницираат со своите соседи:

1. ​Преку воздух: Кога растение е нападнато од штетници, тоа испушта испарливи органски соединенија. Соседните растенија ги „вдишуваат“ овие сигнали и почнуваат да произведуваат сопствени одбранбени механизми уште пред да бидат нападнати.
2. ​Преку корен (Микориза): Под земјата постои огромна мрежа од габи која ги поврзува корените на дрвјата. Преку овој систем, дрвјата споделуваат хранливи материи и си испраќаат предупредувања. Ова често се нарекува Wood Wide Web.

​Дали чувствуваат болка?

​Иако реагираат на оштетување (на пример, со испраќање електрични сигнали слични на нервните импулси кај животните), научниците веруваат дека растенијата не чувствуваат болка во субјективна смисла.

​Болката кај луѓето е еволутивен механизам кој нè тера да избегаме од опасност. Бидејќи растението не може да побегне, чувството на болка не би имало иста еволутивна цел. Наместо тоа, тие имаат развиено системи за преживување и регенерација.

​Интересен факт: Мирисот на свежо покосена трева е всушност „крик за помош“. Тоа се хемиски соединенија кои тревата ги испушта кога е повредена.

Read More

 Гренланд и глобалното ниво на морињата

Ова е фасцинантен и истовремено загрижувачки развој во глациологијата. Откритието на овој „седиментен слој“ суштински го менува начинот на кој научниците ја предвидуваат иднината на Гренланд и глобалното ниво на морињата.

​ Ефектот на „лизгав тепих“

​Долго време се веруваше дека поголемиот дел од гренландската ледена покривка лежи на цврста камена подлога (bedrock). Цврстиот камен создава триење и го забавува движењето на ледот кон океанот. Меѓутоа, откритието на мек седимент значи дека ледот всушност се наоѓа врз слој од влажен песок и кал.

• ​ Кога овој седимент ќе се натопи со вода од стопениот мраз, тој станува екстремно лизгав.
• ​Резултат: Наместо ледот полека да „гребе“ по карпите, тој буквално се лизга врз седиментот како на подмачкана шина.

​ Забрзано уривање на глечерите

​Овој седимент не само што го олеснува лизгањето, туку и ја дестабилизира самата основа на глечерите. Како што температурите растат, повеќе вода продира до дното, правејќи го седиментот уште понестабилен. Ова води до:

• ​ Ледот од внатрешноста на Гренланд побрзо стигнува до бреговите.
• ​ Глечерите полесно се кршат и се уриваат во океанот.

​Зошто е ова важно за климатските модели?

​Досегашните компјутерски модели за покачување на нивото на морето можеби ја потцениле брзината на топење. Ако голем дел од Гренланд лежи на ваква „мека“ подлога, ледената покривка е многу почувствителна на затоплувањето отколку што мислевме.

​Ова е како да дознаете дека темелите на една огромна зграда не се од бетон, туку од влажен песок.

Ова откритие внесува нова доза на итност во научните предвидувања, бидејќи слојот од седименти делува како „забрзувач“ кој досега не бил целосно вклучен во пресметките.

​Иако е тешко да се каже една фиксна бројка за целиот остров, истражувањата укажуваат на неколку клучни промени во предвидената брзина:

​ Зголемена динамичка брзина

​Традиционалните модели главно се фокусираа на површинското топење (од сонцето и воздухот). Но, со овој „лизгав под“, се предвидува дека:

• ​Брзината на протокот на одредени глечери може да се зголеми за 25% до 50% во споредба со претходните проценки.
• ​Наместо само да се топи од горе, ледот сега побрзо се „испумпува“ во океанот преку механичко лизгање.

​ Проценки за нивото на морињата

​Според најновите истражувања на Nature Communications и слични глациолошки студии, доколку овој седиментен слој предизвика дестабилизација на клучните ледени текови:

• ​Гренланд би можел да придонесе со дополнителни 5 до 10 сантиметри кон глобалното ниво на морињата до 2100 година, над она што веќе беше предвидено.
• ​Вкупниот придонес само од Гренланд до крајот на векот би можел да достигне помеѓу 15 и 30 сантиметри, зависно од емисиите на стакленички гасови.

​ Критичната точка (Tipping Point)

​Научниците стравуваат дека седиментот ја поместува „критичната точка“ поблиску до нас.

Ова значи дека Гренланд не е само „коцка мраз што се топи на сонце“, туку динамична маса која може да се лизне во океанот многу побрзо отколку што мислевме.

Со оглед на тоа што Гренланд содржи доволно мраз за да го подигне глобалното ниво на морињата за околу 7 метри, дури и мал процент на забрзување има огромни последици.

​Еве како тоа би се одразило на Европа и нашиот поширок регион:

​ Ефектот на Јадранското и Средоземното Море

​Иако Балканот е релативно планински, крајбрежните градови на Јадранот и Егејот се под директен ризик. Со забрзаното топење на Гренланд:

• ​Венеција (Италија): Веќе се бори со поплави, а забрзаното топење може да ја направи невселива до крајот на векот.
• ​Хрватско приморје: Градови како Сплит, Задар и Дубровник би се соочиле со губење на историските јадра и инфраструктурата која е изградена на самото ниво на морето.
• ​Албанското и Грчкото крајбрежје: Ниските предели и делтите на реките (каде што се наоѓаат многу туристички капацитети) би биле први на удар.

​ Влијание врз климата (Атлантската струја)

​Забрзаното топење на ледот ослободува огромни количини слатка вода во Северниот Атлантик. Ова е клучно за нас бидејќи:

• ​Слатката вода може да ја забави или запре Голфската струја (AMOC).
• ​Ако оваа струја ослабне, климата во Европа драстично ќе се промени. Наместо само затоплување, можеме да очекуваме екстремни временски непогоди, како посилни зимски бури и непредвидливи суши на Балканот.

​ Дали Македонија е безбедна?

​Како копнена земја, Македонија нема да биде поплавена, но ќе ги почувствува индиректните ефекти:

• ​Економски бегалци: Милиони луѓе од медитеранските крајбрежја би се селеле кон внатрешноста.
• ​Промена на врнежите: Топењето на Гренланд ја менува патеката на циклонските маси, што за нас може да значи уште подолги периоди на суша проследени со катастрофални поројни поплави.

 Ова всушност ни кажува дека „часовникот чука“ побрзо отколку што мислевме.

Read More

Справувањето со импулсивноста

 Справувањето со импулсивноста кога сте под притисок е веројатно најтешката битка, бидејќи во тие моменти вашиот мозок е „киднапиран“ од амигдалата (центарот за страв).

Еве конкретни техники за да ја „паузирате“ таа импулсивност и да ја вратите контролата:

1. Правилото на „72 часа“ (или барем 24)

Кога ќе почувствувате силен импулс да потрошите пари на нешто што ветува моментално олеснување или кога сакате да донесете нагла одлука од страв:

 * Запишете ја желбата/одлуката на лист.

 * Поставете тајмер. Ветете си дека нема да дејствувате во следните 24 до 72 часа.

 * Резултат: Емоционалниот интензитет (кортизолот) природно ќе опадне, и ќе можете да размислите со „логичниот“ дел од мозокот.

2. Техника „Стоп-Диши-Набљудувај“ (SBNRR)

Ова е кратка вежба за моментите кога чувствувате дека паниката поради пари ве притиска:

 * S (Stop) - Стоп: Физички застанете.

 * B (Breathe) - Диши: Направете 3 длабоки вдишувања. Ова му праќа сигнал на нервниот систем дека не сте во животна опасност.

 * N (Notice) - Набљудувај: Што чувствувам во телото? (Стегнатост во градите, пот?). Само именувајте го чувството („Сега чувствувам паника“).

 * R (Reflect) - Рефлектирај: Дали оваа акција навистина ќе ми помогне долгорочно или само сакам да престане болката во моментов?

 * R (Respond) - Одговори: Донесете одлука базирана на вредности, а не на страв.

3. Намалување на „одлучувачкиот замор“

Сиромаштијата ве принудува да донесувате премногу одлуки (дали ова или она?). Кога мозокот е уморен, тој станува импулсивен.

 * Лимитирајте ги изборите: Направете си строго дефинирани правила („правила на палецот“). На пример: „Никогаш не купувам ништо што не е на мојот претходно подготвен список, без разлика колку е на попуст“. Кога имате правило, не трошите ментална енергија на одлучување во моментот на искушение.

4. Визуелизација на „Идниот Јас“

Истражувањата покажуваат дека луѓето во сиромаштија често го доживуваат својот „иден јас“ како странец.

 * Кога сте пред импулсивна одлука, замислете се себеси за 6 месеци од сега. Прашајте се: „Дали мојата верзија од иднината ќе ми биде благодарна за оваа одлука или ќе треба да ја плаќа цената за неа?“ Ова помага да се премости јазот помеѓу моменталното задоволство и долгорочната стабилност.

5. Редефинирање на „Наградата“

Честопати импулсивното трошење во сиромаштија е обид да си докажеме дека „и ние сме луѓе“ и заслужуваме нешто убаво.

 * Најдете бесплатни извори на достоинство: Наместо купување предмет за да се почувствувате подобро, инвестирајте време во вештина, вежбање или учење. Чувството на мајсторство (competence) создава многу посилно и подолготрајно чувство на вредност отколку кој било купен предмет.

 Клучна мисла: Целта не е да бидете совршени, туку да создадете простор помеѓу надворешниот стимул (проблемот) и вашата реакција. Во тој простор лежи вашата слобода.

Read More

Психологија на сиромаштија

 Психологијата на сиромаштијата е длабока и повеќеслојна тема. Таа не се занимава само со „недостатокот на пари“, туку со тоа како долготрајната оскудица го репрограмира човечкиот мозок, одлучувањето и емоционалниот свет.

Еве неколку клучни столбови кои ја дефинираат оваа состојба:

1. Психологија на оскудица (Scarcity Mindset)

Кога ресурсите се ограничени (време, пари, храна), мозокот влегува во состојба на тунелски вид. Човекот се фокусира исклучиво на итното преживување „денес за утре“.

 * Когнитивен товар: Постојаната грижа за сметки го троши „менталниот пропусен опсег“. Истражувањата покажуваат дека стресот од сиромаштијата може привремено да го намали функционалниот IQ за дури 13 поени.

 * Долгорочно планирање: Кога сте во „преживувачки мод“, капацитетот за долгорочни инвестиции или штедење се губи, бидејќи мозокот го приоритетизира моменталното олеснување.

2. Хроничен стрес и кортизол

Животот во сиромаштија е живот во состојба на постојана борба или бегство (fight-or-flight).

 * Високото ниво на кортизол влијае на префронталниот кортекс – делот од мозокот одговорен за самоконтрола и носење одлуки.

 * Ова често води до одлуки кои на набљудувачите од страна им изгледаат „ирационални“, но во контекст на сиромаштијата се само обид за емоционална регулација.

3. Научена беспомошност

Ако поединецот постојано се труди, а околностите (системски бариери, невработеност) постојано го враќаат на почеток, се развива феноменот на научена беспомошност.

 * Личноста почнува да верува дека нема контрола над својата судбина.

 * Се губи внатрешната мотивација, што често води до депресија и апатија.

4. Социјална споредба и срам

Сиромаштијата носи тежок социјален товар.

 * Стигма: Општеството често ја изедначува вредноста на човекот со неговата заработка. Ова кај сиромашните создава длабоко чувство на срам и ниска самопочит.

 * Изолација: Поради неможноста да учествуваат во социјални активности, овие луѓе често се повлекуваат, што ја продлабочува психолошката криза.

Важен увид: Сиромаштијата не е карактерна особина, туку контекст. Повеќето однесувања кои ги припишуваме на „сиромашните луѓе“ се всушност природни човечки реакции на екстремен психолошки притисок.

Фокусирањето на механизмите за надминување на психологијата на сиромаштија е клучен чекор, бидејќи тоа значи префрлање од пасивна состојба на преживување во активна состојба на стратешко размислување.

За да се излезе од „стапицата на оскудицата“, не е доволен само прилив на пари; потребно е свесно „репрограмирање“ на начинот на кој мозокот процесира информации и донесува одлуки.

1. Проширување на „менталниот пропусен опсег“ (Bandwidth)

Кога сте во оскудица, вашиот мозок е како компјутер со преоптоварен процесор. Првиот механизам е ослободување на тој простор:

 * Автоматизација на одлуки: Намалете го бројот на ситни одлуки што треба да ги носите секој ден. Колку помалку енергија трошите на „што да јадам денес за 50 денари“, толку повеќе ќе имате за „како да најдам подобра работа“.

 * Визуелизација на долгорочното: Намерно присилување на мозокот да гледа подалеку од следната недела. Ова ја тренира способноста за одложено задоволство (delayed gratification).

2. Реперирање на „Научената беспомошност“

Ова се постигнува преку механизмот на мали победи:

 * Микро-цели: Наместо голема цел („ќе се збогатам“), се поставуваат екстремно мали, остварливи цели (пр. „оваа недела ќе прочитам 10 страници од едукативна книга“).

 * Враќање на чувството на контрола: Секој успех, колку и да е мал, ослободува допамин и го урива верувањето дека „ништо не зависи од мене“.

3. Промена на наративот (Когнитивна реструктурирање)

Сиромаштијата често се внатрешнува како личен неуспех.

 * Одвојување на идентитетот од состојбата: Важно е да се разбере дека „сиромаштијата е моментална економска состојба, а не мој вроден карактер“.

 * Намалување на социјалната споредба: Исклучување на социјалните мрежи или околини кои го засилуваат чувството на помала вредност преку луксуз кој во моментот е недостижен.

4. Изградба на социјален капитал

Психологијата на сиромаштија често води кон изолација, но механизмот за излез често лежи во заедницата:

 * Менторство: Поврзување со луѓе кои се надвор од „кругот на преживување“. Ова помага да се видат нови обрасци на однесување и можности.

 * Поддршка од врсници: Групи за поддршка каде се споделуваат ресурси и стратегии, што го намалува чувството на срам.

Психолошката трансформација на одлучувањето

 Од преживувачки мод (Оскудица).  Кон стратешки мод (Изобилство).👇

Реактивно однесување (гаснење пожари). 》 Проактивно планирање.

 Фокус на загуба (што ми фали). 》 Фокус на ресурси (што можам да искористам).

 Импулсивно трошење (емоционално олеснување). 》 Намерно менаџирање на ресурси.

Read More

Улога на Вулканите и Пустините во Загадувањето на Воздухот

 

Кога Природата Се Заканува: Невидливата Улога на Вулканите и Пустините во Загадувањето на Воздухот

​Здраво на сите! Кога зборуваме за глобалното загадување на воздухот, првата мисла што ни доаѓа на ум се фабриките, издувните гасови од автомобилите и термоцентралите. И со право – човечката активност е главниот двигател на оваа еколошка криза.

​Но, дали некогаш сте помислиле дека и самата Природа има свој, многу моќен, придонес во загадувањето? Некои од најспектакуларните и најстарите природни процеси се истовремено и најголемите „загадувачи“ на нашата планета.

​Да ги погледнеме двата најмоќни природни загадувачи – вулканите и пустините.

​1.  Вулканите: Природни Фабрики за Гасови

​Вулканските ерупции се можеби најдраматичниот пример за загадување од природно потекло. Тие во атмосферата испуштаат огромни количини на материјали и гасови.

​ Што испуштаат?

• ​Сулфур диоксид (\text{SO}_2): Ова е можеби најважниот вулкански загадувач. Во стратосферата, \text{SO}_2 се претвора во ситни сулфатни аеросоли, кои имаат две последици:
  • ​Ја рефлектираат сончевата светлина, што може да доведе до привремено глобално заладување (т.н. „вулканска зима“).
  • ​Се враќаат на земјата како кисел дожд.
• ​Вулканска Пепел: Ситнозрнести честички кои може да патуваат илјадници километри, нарушувајќи го авионскиот сообраќај и предизвикувајќи респираторни проблеми.
• ​Јаглерод диоксид (\text{CO}_2): Вулканите го испуштаат и овој гас, но научниците процениле дека човечките активности (согорување на фосилни горива) испуштаат 100 пати повеќе \text{CO}_2 годишно од сите вулкани заедно.

​Заклучок за Вулканите: Нивното влијание е епизодно, но интензивно. Една голема ерупција може да влијае на климата на целата планета со месеци, но природата има механизми брзо да се справи со ова загадување.

​2.  Пустините: Фабрики за Прашина и Аеросоли

​Далечните пустини како Сахара во Африка, или Гоби во Азија, не се само песочни предели. Тие се и огромни извори на природни честички во воздухот (\text{PM}_{10} и \text{PM}_{2.5}).

​ Како Влијаат?

​Силните ветрови креваат милиони тони прашина во атмосферата, која потоа се носи низ континентите.

• ​Прекуокеанско Патување: Прашината од Сахара редовно патува преку Атлантикот, стигнувајќи до Карибите и Јужна Америка. Ова не е само загадување; има и позитивни аспекти:
  • ​Прашината носи железо и фосфор кои ги ѓубрат (оплодуваат) шумите на Амазон и им обезбедуваат хранливи материи на океанските екосистеми.
• ​Негативни Влијанија: Кога пустинската прашина стигнува до населените места (вклучително и до Македонија, иако поретко), таа драстично го влошува квалитетот на воздухот, предизвикувајќи респираторни проблеми.
• ​Пренесување Болести: Прашината може да носи спори на габи, бактерии, па дури и патогени на долги растојанија.

​ Други Природни „Загадувачи“

​Не ги заборавајте и овие:

• ​Шумски Пожари (природни): Молњите предизвикуваат пожари кои испуштаат саѓи, чад и гасови.
• ​Растенија: Поленот е еден од најчестите природни алергени и загадувачи.
• ​Океани: Брановите што се кршат испуштаат аеросоли од морска сол во атмосферата.

​  Човекот го Руши Балансот

​Иако Природата самата е огромен извор на загадување, клучната разлика лежи во балансот.

​Природните загадувачи се дел од природните циклуси на планетата. Вулканите испуштаат гас, но потоа и океаните и растенијата го апсорбираат.

​Проблемот настанува кога човечките активности (антропогеното загадување) драстично го надминуваат и го нарушуваат овој природен капацитет за самопрочистување. Кога загадувањето од нашите фабрики ќе се спои со прашината од Сахара или со гасовите од некој вулкан, нивоата стануваат катастрофални.

​Затоа, иако е добро да се разбере улогата на вулканите и пустините, нашата главна задача останува да го контролираме она што е под наша контрола – нашето сопствено влијание врз атмосферата.

Read More