Македонија и последиците од Букурешкиот договор

Букурешкиот мировен договор, потпишан на 10 август 1913 година, претставува еден од најтрагичните и најпоследователни настани во историјата на македонскиот народ. Овој меѓународен договор, склучен меѓу завојуваните страни во Втората балканска војна — Србија, Црна Гора, Романија и Грција од една страна, и Бугарија од друга страна — не само што ја подели географската и етничка целина на Македонија, туку и постави темели за децениски политички, економски, културни и демографски катастрофи кои македонскиот народ ги чувствува и во денешно време. Поделбата на Македонија според Букурешкиот договор не беше само административно-територијална одлука туку, пред сè, акт на насилно отфрлање на правото на македонскиот народ на самоопределување и слободно живеење во сопствената татковина.

За да се разберат во целина последиците од Букурешкиот договор, неопходно е да се навратиме на историските околности кои го претходеа овој погубен настан. По повеќе од пет векови османлиско владеење на Балканскиот Полуостров, крајот на деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век беа обележани со интензивен подем на националните движења и стремежи за ослободување на балканските народи. Македонија, како централен дел на Балканот, со својата стратешка положба и богатите природни ресурси, стана објект на посебен интерес од страна на соседните балкански држави — Србија, Грција и Бугарија. Секоја од овие држави, водена од сопствени национални амбиции и имперски стремежи, ја сметаше Македонија за неодделен дел од сопствената национална територија.

Во овие услови, македонското револуционерно движење, предводено од Внатрешната македонска револуционерна организација, започна организирана борба за автономија и независност на Македонија. Илинденското востание од 1903 година, и покрај неуспехот, стана симбол на македонската национална свест и решителност за борба за слобода. Сепак, големите сили, кои го контролираа балканското политичко сценарио, не покажаа разбирање за македонските стремежи. Напротив, тие ги поддржуваа амбициите на балканските монархии, сметајќи ги за поостварливи партнери во нивните геополитички пресметки.

Балканските војни и подготовката за поделба

Првата балканска војна, започната во октомври 1912 година, заврши со победа на балканските сојузници — Србија, Црна Гора, Грција и Бугарија — над Османлиското Царство. Лондонскиот мировен договор од 30 мај 1913 година ги остави териториите на Македонија на располагање на балканските држави за понатамошна поделба. Меѓутоа, задоволството од победата брзо се претвори во меѓусебна нетрпеливост и борба за поголем дел од македонската територија. Бугарија, незадоволна од распределбата на пленот, на 29 јуни 1913 година ја нападна својата поранешна сојузничка Србија, започнувајќи ја Втората балканска војна.

Во оваа војна, Бугарија брзо се најде во изолација. Романија ја нападна од север, здружените српски и грчки сили напаѓаа од запад, додека османлиската војска напредуваше од исток. Поразената Бугарија беше принудена да побара примирје и да прифати преговори за мир. Мировната конференција беше свикана во Букурешт, главниот град на Романија, каде што на 10 август 1913 година беше потпишан договорот кој трајно ќе ја измени судбината на Македонија и на целиот македонски народ.

Букурешкиот договор и поделбата на Македонија

Најтрагичниот аспект на Букурешкиот договор е фактот што при неговото потпишување не присуствуваше ниту еден претставник на македонскиот народ. Делегатите кои ја одредуваа судбината на Македонија — Елефтериос Венизелос од Грција, Никола Пашиќ од Србија, Титу Мајореску од Романија, Јанко Вукотиќ од Црна Гора и Димитар Тончев од Бугарија — не водеа сметка за волјата и правата на населението кое векови живеело на оваа територија. Големите сили, иако беа известени за барањата на македонските претставници, особено преку меморандумите доставени од македонските колонии во Русија и Швајцарија, свесно ги игнорираа овие апели и ја оставија судбината на Македонија да ја решат балканските држави.

Според одредбите на договорот, Македонија беше поделена на следниов начин: Егејскиот дел, со површина од 34.356 квадратни километри, беше доделен на Грција; Вардарскиот дел, со површина од 25.342 квадратни километри, беше доделен на Србија; Пиринскиот дел, со површина од 6.798 квадратни километри, беше доделен на Бугарија; додека западниот дел, со површина од 1.115 квадратни километри, беше припоен кон Албанија. На овој начин, од вкупната површина на географската Македонија, која изнесуваше 67.741 квадратен километар, 51,57 отсто отиде под грчка власт, 38,32 отсто под српска, 10,11 отсто под бугарска, а мал дел под албанска управа.

Оваа поделба беше извршена спротивно на сите принципи на меѓународното право и на правото на народите на самоопределување. Границите не беа повлечени според етничката структура на населението, туку според воената сила и политичките интереси на победничките држави. Македонија, која до тогаш претставуваше централен и најзначаен дел од Балканскиот Полуостров, одеднаш стана периферија и провинција на балканските земји.

Демографски и етнички последици

Веднаш по поделбата започна систематскиот процес на асимилација, етничко чистење и демографско инженерство врз македонското население во сите три дела на поделената татковина. Во Егејскиот дел на Македонија, грчката држава започна најдрастична политика на елинизација. Со декрет на грчкиот крал Георгиос Први од 31 октомври 1912 година, беше воспоставена времена управа на окупираните територии, која брзо прерасна во систематска политика на уништување на македонскиот идентитет. Масовни се беа убиствата на илјадници Македонци, палењето на стотици села и илјадници куќи, забраната на македонскиот јазик и интернирањето на голем број Македонци по егејските острови.

Посебно катастрофални последици за македонското население во Егејска Македонија имаше Нејската конвенција од 27 ноември 1919 година, со која Грција насилно ги протера Македонците во Бугарија, и Лозанската конвенција од 30 јануари 1923 година, со која беа протерани македонските муслимани во Турција. На нивно место, од Турција и Мала Азија беа доселени околу 800.000 инородно население, од кои 612.000 беа сместени токму во Егејскиот дел на Македонија, на имотите на насилно протераните Македонци. Овој процес на насилна размена на население трајно ја измени етничката структура на овој дел од Македонија.

Во Вардарскиот дел, кој беше припоен кон Србија, започна интензивна политика на србизација. Македонското население беше третирано како „Јужни Срби", а македонскиот јазик и култура беа систематски потиснувани. Српската држава воспостави строга административна и полициска контрола, забрани употреба на македонскиот јазик во јавниот живот, во образованието и во црковните служби. Илјадници македонски учители, свештеници и интелектуалци беа протерани или затворени. Српската власт спроведуваше политика на колонизација, доселувајќи српско население во македонските градови и села за да ја промени етничката структура на населението.

Во Пиринскиот дел, кој беше доделен на Бугарија, македонското население беше подложено на бугаризација. Бугарската држава ги сметаше Македонците за „Бугари" и се обидуваше со сите расположливи средства да го наметне бугарскиот јазик, бугарската црковна традиција и бугарскиот национален идентитет. Иако во одреден период бугарската власт покажуваше поголема толеранција кон македонското население во споредба со грчката и српската, сепак основната политика беше иста — уништување на македонскиот национален идентитет и интеграција на населението во бугарската нација.

Економски последици

Поделбата на Македонија според Букурешкиот договор имаше разорни економски последици за сите делови на поранешната заедничка територија. Македонија, како природна и економска целина, имаше изградени системи на патишта, трговски врски, пазарни односи и стопански целини кои векови функционирале заедно. Со повлекувањето на новите граници, овие врски беа насилно прекинати.

Егејска Македонија, која беше најразвиениот стопански дел со пристаништето Солун како главен излез на Македонија кон светот, беше одвоена од внатрешноста. Вардарскиот дел, иако богат со рудни ресурси и земјоделски потенцијал, остана без пристап до Егејското Море, што сериозно го ограничи неговиот економски развој. Пиринскиот дел, со своите планински предели, стана периферен дел од Бугарија, со минимални инвестиции и развој.

Трговијата, која претходно слободно се одвивала помеѓу сите краеви на Македонија, сега беше попречена со царини, гранични контроли и административни пречки. Земјоделските производи од богатите македонски низини повеќе не можеа слободно да стигнуваат до традиционалните пазари. Занаетчиството и стопанството, кои беа развиени во рамките на поголемата стопанска целина, претрпеа сериозен удар. Индустриските потенцијали на Македонија беа свесно занемарени од новите власти, кои гледаа на овие територии пред сè како извор на суровини и како пазар за сопствените производи.

Културни и образовни последици

Културните последици од Букурешкиот договор беа подеднакво катастрофални. Македонскиот јазик, кој векови се развивал како посебен словенски јазик, беше забранет во сите три дела на поделената Македонија. Во Грција, употребата на македонскиот јазик беше криминализирана, а неговото јавно користење казнувано. Во Србија, македонскиот јазик беше прогласен за дијалект на српскиот јазик, а неговата научна и литературна употреба беше забранета. Во Бугарија, македонскиот јазик беше сметан за дијалект на бугарскиот.

Образовниот систем беше целосно реорганизиран според потребите на новите власти. Македонските училишта беа затворени, а на нивно место беа отворени училишта на грчки, српски или бугарски јазик. Македонската книжевност, која во деветнаесеттиот век започна да се развива, беше свесно потисната. Македонските цркви беа потчинети на грчката, српската или бугарската црква. Илјадници македонски цркви и манастири беа преименувани, а нивните старешини заменети со свештеници кои не го познаваа ниту го почитуваа македонскиот јазик и традиција.

Македонската историографија беше свесно фалсификувана. Во сите три држави се пишуваа истории според кои Македонците не постоеле како посебен народ, туку биле „Грци", „Срби" или „Бугари" кои привремено биле поделени од сопствената татковина. Оваа политика на културен геноцид имаше за цел да го уништи македонскиот колективен идентитет и да го замени со туѓи национални идентитети.

Политички последици и македонското национално движење

Букурешкиот договор, иако имаше за цел да го реши таканареченото македонско прашање, всушност го задлабочи и го претвори во хроничен балкански проблем. Македонскиот народ, иако поделен и потиснат, не се откажа од борбата за своите права. Во сите три дела на поделената Македонија продолжија да постојат и да дејствуваат македонски револуционерни и политички организации.

Во Вардарскиот дел, македонските револуционери продолжија со организирана борба против српската окупација. Во текот на Првата светска војна, кога српската власт беше уште порепресивна, македонското население активно се вклучи во движењата за ослободување. По завршувањето на војната, Вардарска Македонија беше вклучена во новоформираното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците, подоцна наречено Југославија, но српската доминација продолжи.

Во Егејскиот дел, македонското население беше изложено на постојан терор. Илјадници Македонци беа принудени да ја напуштат својата татковина и да се иселат во Бугарија, Југославија или преку океанот. Оние кои останаа беа принудени да се откажат од својот идентитет или да живеат во услови на постојан притисок и дискриминација.

Во Пиринскиот дел, македонското население исто така беше изложено на бугаризација, иако во одредени периоди, особено по Втората светска војна, бугарската власт покажуваше поголема флексибилност.

Букурешкиот договор и светските војни

Поделбата на Македонија според Букурешкиот договор се покажа како неодржлива и нестабилна решение. Бугарија, како поразена страна во Втората балканска војна, никогаш не се помири со изгубените територии и постојано бараше начин за ревизија на договорот. Оваа стремеж за ревизија беше една од главните причини за влегувањето на Бугарија во Првата светска војна на страната на Централните сили. По краткотрајната бугарска окупација на делови од Вардарска и Егејска Македонија за време на војната, Версajскиот договор од 1919 година ја санкционира поделбата од 1913 година.

Во Втората светска војна, балканските држави повторно се судрија за македонската територија. Бугарија, како сојузник на нацистичка Германија, повторно окупира делови од Вардарска и Егејска Македонија. Меѓутоа, македонскиот народ, иако поделен, покажа дека не се откажува од својата слобода. Македонското антифашистичко движење, предводено од Народноослободителниот фронт, организираше масовен отпор против окупаторите.

Повоените промени и обновата на македонската државност

Најзначајната политичка последица од Букурешкиот договор, која истовремено претставува и најголемата победа на македонскиот народ, е фактот што македонската државност конечно беше обновена по Втората светска војна. На 2 август 1944 година, на Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија во манастирот Св. Прохор Пчински, беше донесена одлуката за воспоставување на македонска држава во рамките на федеративна Југославија. Оваа одлука претставуваше прв чекор кон враќање на македонскиот народ на политичката сцена како признат и рамноправен народ.

Македонија како република во рамките на Социјалистичка Федеративна Република Југославија доби можност за развој на сопствената култура, јазик, образование и стопанство. Македонскиот јазик беше признат како посебен словенски јазик и беше воведен како службен јазик во републиката. Македонската нација беше конституирана и призната. Сепак, и покрај овој значаен напредок, поделбата од 1913 година остана во сила за другите два дела на Македонија.

Современи последици

Дури и во денешно време, повеќе од еден век по потпишувањето на Букурешкиот договор, последиците од овој договор се чувствуваат на Балканот. Република Северна Македонија, како наследничка на Вардарскиот дел на Македонија, се соочува со последиците од поделбата. Проблемите со името, со кој се соочуваше државата во односите со Грција, се директна последица на политиката на непризнавање на македонскиот идентитет која започна со Букурешкиот договор. Грција, иако формално го призна правото на македонската држава на постоење, долго време не го признаваше македонскиот национален идентитет и македонскиот јазик, што е наследство на политиката на негирање започната по 1913 година.

Македонското малцинство во Егејска Македонија, и покрај напорите за интеграција во Европската унија, се уште се соочува со дискриминација и непризнавање. Македонското малцинство во Пиринскиот дел на Македонија, иако во подобра положба во споредба со егејските Македонци, исто така се соочува со предизвици во однос на зачувување на јазикот и културата.

Поделбата на Македонија остави трајни траги и во меѓудржавните односи на Балканот. Спротивно на очекувањето дека Букурешкиот договор ќе донесе траен мир, тој всушност постави темели за идни конфликти. Балканот и понатаму останува регион со комплексни етнички и политички односи, а македонското прашање, иако во изменета форма, продолжува да постои.

Заклучок

Букурешкиот мировен договор од 10 август 1913 година претставува еден од најважните и најтрагични настани во историјата на македонскиот народ. Овој договор, потпишан без учество на македонски претставници и спротивно на волјата на македонскиот народ, ја подели Македонија на три дела и го раздели македонскиот народ на неколку држави. Неговите последици — демографски, економски, културни и политички — беа катастрофални и трајни.

Поделбата на Македонија доведе до систематска асимилација на македонското население, до етничко чистење и демографски инженеринг, до уништување на македонскиот јазик и култура во деловите под грчка и српска власт, до економско запоставување на поранешната заедничка територија. Договорот не го реши македонското прашање, туку го задлабочи и го претвори во хроничен проблем на балканската политика.

Меѓутоа, покрај сите негативни последици, Букурешкиот договор исто така ја покажа и издржливоста на македонскиот народ и неговата решителност да ја сочува сопствената национална посебност. Низ децении на потиснување и асимилација, македонскиот народ успеа да ја сочува својата култура, јазик и национална свест. Обновувањето на македонската државност по Втората светска војна, иако во рамките на само еден дел од поранешната географска Македонија, претставува победа на македонската национална идеја и доказ дека насилната поделба не може да го уништи духот на еден народ.

Денес, кога повеќе од сто години од потпишувањето на овој погубен договор, важно е да се памети и да се изучуваат неговите последици, не само како дел од македонската историја, туку и како предупредување за опасностите на големосилската политика и непочитувањето на правото на народите на самоопределување. Букурешкиот договор е трагичен пример за тоа како меѓународната заедница, водена од егоистични интереси, може да донесе одлуки кои ќе предизвикаат страдања за генерации. Само преку разбирање на оваа историја и почитување на правата на сите народи, вклучително и на македонскиот, може да се изгради траен мир и стабилност на Балканот и пошироко.