Споредбата на даночното оптоварување низ историските периоди

August 05, 2026

Споредбата на даночното оптоварување низ историските периоди не е едноставна, бидејќи во минатото даноците главно се наплаќале во натура (од приносот на земјата или добитокот) и преку задолжителна работа (ангарија), додека денес функционира монетарен систем заснован на бруто-плати и промет.

1. Османлиско владеење (до 1912)

Во Османлиското Царство, немуслиманското население (христијаните) носело значително поголем даночен товар од муслиманите.

Џизија (Харач): Годишен личен данок што го плаќал секој полнолетен немуслимански маж како компензација за воена служба и за заштита.

Десеток (Ушур): Данок во натура, кој теоретски изнесувал 10% (1/10) од целиот земјоделски принос, но во пракса, поради системот на закупци на даноци (мултезими), често преоѓал и над 15–20%.

Испенџе: Земјишен данок на имот.

Беглик: Данок на секое грло добиток (овци, кози).
Ангарија (Куллук): Бесплатна принудна работа за феудалците (спахиите) и беговите.

Вкупно оптоварување: Се проценува дека просечниот македонски селанец давал помеѓу 30% и 50% од вкупниот годишен производ на феудалецот и државата.

2. Српско владеење / Кралство СХС и Југославија (1912–1941)

По Балканските војни, Вардарска Македонија (третирана како „Јужна Србија“) била подложена на екстремно високи даноци и колонијална експлоатација.

Главарина и земјишен данок: Српските власти го задржале османлискиот систем на орачки и земјишни даноци, но го прерачунале во парични износи со многу висок курс.

Диспропорција во Кралството: Вардарска Македонија плаќала значително повисоки даночни стапки по глава на жител во споредба со регионите во Србија или Шумадија.

Монополи: Државните монополи на тутунот, солта и кибритите драстично ја намалиле заработката на локалното население — тутунопроизводителите морале да го продаваат тутунот на државата по пониски цени од реалните.

Вкупно оптоварување: Селаните давале над 35–45% од приватниот доход преку директни даноци и државни монополи.

3. Бугарско владеење (1941–1944)

За време на Втората светска војна, под окупациската администрација, даночниот систем бил подреден на воената економија на Фашистичка Бугарија и Третиот Рајх.

Вонредни воени даноци: Воведени биле задолжителни даноци за воени потреби (реквизиција).

Задолжителни предадаци: Селаните морале да предаваат речиси целото жито, млеко, месо и волна по фиксни (ниски) државни цени.

Данок на имот и доход: Сите трговци и занаетчии плаќале прогресивен данок за поддршка на воените напори.

Вкупно оптоварување: Голем дел од населението останувал без основни егзистенцијални средства, бидејќи над 50% од приносите заминале директно преку државна реквизиција.

4. Југословенско владеење / СФРЈ (1945–1991)

Во социјализмот системот драстично се променил. Фокусот преминал од приватна сопственост врз општествена сопственост.

Откуп (1945–1953): Во првите години по ратот постоел задолжителен откуп на жито и добиток со многу високи стапки за поддршка на индустријализацијата.

Придонеси од бруто-плата: По подоцнежните реформи, граѓаните во социјализмот не плаќале класичен данок на доход како денес, туку работните организации издвојувале придонеси за здравство, пензиско осигурување и образование директно од фондот за плати.

Данок на промет: Постоел државен данок на малопродажната цена на производите.

Вкупно оптоварување: Стапката на сите придонеси и даноци од бруто-доходот изнесувала околу 35% до 40%, но за возврат државата нудела бесплатно здравство, образование и станбени фондови.

5. Денес (Република Северна Македонија)

Денешниот даночен систем е заснован на рамен/прогресивен данок и лична одговорност на обврзникот.

Вкупно оптоварување:

Од секоја бруто-плата за социјални придонеси и личен данок заминуваат околу 32%–33%.

Кога на остатокот од нето-платата ќе се додаде и ДДВ-то (18%) и трошоците за акцизи (гориво, струја), вкупниот реален процент што оди кај државата изнесува околу 40% до 45% од вкупната заработка.

Даночното оптоварување и реалниот животен стандард што останувал за поединецот, периодот на социјалистичка Југославија (посебно од крајот на 1950-тите до крајот на 1970-тите) бил најлесен за живеење за просечниот човек во Македонија.

Иако на хартија процентот што се издвојувал од бруто-платата во СФРЈ (околу 35-40%) или денес (околу 32%+ДДВ) изгледа слично, клучната разлика е во социјалната противвредност што државата ја враќала назад и во начинот на кој се оптоварувал поединецот.

Еве споредбена анализа зошто социјализмот го држи првото место, и како се рангираат останатите периоди:

1. Златното место: Југославија / СФРЈ (1955–1980)

Што добиваше граѓанинот за платениот данок: За разликите и придонесите што се одбиваа од платата, граѓанинот добиваше целосно бесплатно квалитетно здравство, бесплатно образование (од основно до факултет), социјална сигурност, гарантирано работно место и бесплатен стан од станбениот фонд на претпријатието.
Немаше капитални даноци за поединецот: Просечниот работник не плаќаше високи даноци на имот, данок на наследство, ниту имаше скриени банкарски камати и кредитни оптоварувања.
Стабилност: Базичните прехранбени производи, струјата и превозот беа субвенционирани од државата.

2. Второ место: Денешното време (Република Македонија)

Денешното време е полесно од историските империјални и окупациски периоди, но е потешко од југословенскиот период поради следново:

Формално умерени стапки, но скриени трошоци: Данокот на личен доход е релативно низок (10%), но кога ќе се додадат придонесите (околу 27%), ДДВ-то од 18% на речиси сè што купувате, акцизите за гориво/струја и данокот на имот, државата ви зема речиси половина од заработката.
Плаќате за работи што веќе сте ги платиле преку данок: Дополнителен товар е што и покрај платените здравствени придонеси, граѓаните често мора да плаќаат приватно здравство или партиципации, како и дополнителни трошоци за образование, приватно пензиско заштедување и сл.

3. Трето место: Османлиско Царство (одредени мирни периоди)

Иако звучи парадоксално, Османлиското Царство во одредени мирни периоди (на пр. 18 век или по Танзиматските реформи во 19 век) за одреден слој население било посуносно отколку војните периоди на 20 век:

Автономија на селото: Доколку селанецот го плател десетокот (10%) и харачот, државата/власта речиси воопшто не му се мешала во секојдневниот живот, ниту имало софистициран систем да му го контролира целиот имот.
Но: Системот бил длабоко неправеден (христијаните плаќале повеќе од муслиманите) и бил подложен на самоволие на локалните аги, бегови и даночни закупци кои често насилно наплаќале повеќе од законското.

4. Најтешки периоди: Српското владеење (1912–1941) и Бугарската окупација (1941–1944)

Овие две епохи биле најтешки и најисцрпувачки за македонското население од даночен и економски аспект:

За време на Кралството СХС / Југославија: Македонија била третирана како припоена/колонијална територија. Даночните стапки за македонските селани биле драстично повисоки отколку за селаните во Србија, а државните монополи (особено за тутунот) буквално го доведеле населението до работ на егзистенцијата.
За време на Бугарската окупација (Втора светска војна): Ова не било класично даночење, туку воена реквизиција. Државата со сила го одземала речиси целиот земјоделски принос, добиток и храна за потребите на војската, оставајќи го локалното население со минимум средства за преживување.

Барај

makgrom