Космополитизам пред самиот збор воопшто да биде измислен

 

Задимениот агол на кафеаната „Солун“ мирисаше на мелено кафе, лук и старо дрво. Надвор, пролетниот дожд веќе со часови ја миеше калдрмата, а внатре, придушеното светло од една жолта сијалица паѓаше директно врз масата каде што седеа Петар и Јован.

​Пред нив имаше два полупразни тањири со мезе, шише ракија и куп ракописи расфрлани меѓу чашите. Петар, постар професор по античка историја со разбушавена седа коса, нервозно ја вртеше чашката во рацете. Јован, неговиот помлад колега, со наочари поправени на врвот на носот, брзо запишуваше нешто во својот тефтер.

​— Не ме сфаќаш, Јоване — рече Петар, спуштајќи ја чашата со тап тресок на масата. — Ние денес на факултетот предаваме скелет, а не жив човек. Го учиме клинестиот распоред кај Гавгамела, ја пресметуваме тежината на сарисата, а ја фрламе суштината. На воените академии Александар го предаваат како да бил некаков антички робот со вграден ГПС за освојување. А каде е умот?

​Јован ги тргна наочарите и го погледна со блага насмевка.

— Професоре, изворите се тие што ги имаме. Аријан, Плутарх, Курциј Руф... Тие се фокусирале на воената слава. Тоа ја продавало историјата тогаш, тоа ја продава и сега.

​— Е, тука те чекав! — Петар се навали напред, а очите му светнаа. — Сакаш да ми кажеш дека човек кој со себе влечел барем тројца лични летописци, цела армија бематисти кои го мереле секој чекор во Персија, инженери кои премостиле море кај Тир и ботаничари кои му праќале примероци на Аристотел... сакаш да ми кажеш дека тој човек не оставил ниту една книга со свои мисли? Дека ниту еден од тие интелектуалци не го запишал неговиот разговор со мудреците во Вавилон или со првосвештеникот во Ерусалим?

​— Па, сигурно запишале... — одмавна Јован со раката. — Но, знаеме што се случило. Александриската библиотека горела трипати. Кралските дневници, оние Ефемериди на Еумен, исчезнале во војните на Дијадосите. Едноставно, забот на времето...

​— Какво време, какви бакрачи! — го прекина Петар со тивок, но остар глас, внимавајќи да не ги сврти погледите од соседната маса. — Тоа не е „заб на времето“, Јоване. Тоа е чистка. На уништувачот на тие библиотеки му требале само битките. Замисли ја Римската Империја двесте години подоцна. Што му треба на еден римски император или генерал? Му треба прирачник за убивање. Му треба тактика како да ги скрши варварите. Не му треба филозофија за тоа како Александар му се поклонил на еврејскиот Бог или како се обидел да ги изедначи Персијците со Македонците. Тоа за Рим бил скандал! Опасно знаење.

​Јован се замисли, па полека го зеде шишето и дотури ракија во двете чаши.

— Сакаш да кажеш дека историјата намерно е редуцирана? Дека Александар е цензуриран за да стане само „машина за мелење“?

​— Точно така — кимна Петар, земајќи го пасусот од еден ракопис. — Види ја средбата во Ерусалим со свештеникот Јадуа. Јосиф Флавиј ја запишал, но во модерните учебници таа се прескокнува како „легенда“. Зошто? Затоа што таму гледаме Александар кој не руши куќи, туку паѓа на колена пред духовна големина. На подоцнежните колонијални империи им требаше мит за „европскиот супериорен војник кој со меч носи цивилизација кај дивјаците“. Ако кажеш дека Александар седнал да учи од Азијците, ти паѓа целата колонијална пропаганда.

​Јован го погледна дождот кој надвор сè посилно удираше во прозорецот. Во кафеаната засвири тивка, музика.

— Значи, мислиш дека некаде, во некој заборавен подрум, во некој ватикански архив или под песокот на Египет, сè уште лежи некоја прашлива кожа на која е запишан неговиот вистински глас?

​Петар се насмевна, овој пат со тага во очите. Ја крена чашата за наздравување.

— И да лежи, Јоване, прашање е дали денешниот свет би сакал да ја прочита. Денес полесно ни е да веруваме во рекла-казала митови отколку да се соочиме со мудроста на луѓето што навистина го промениле светот со својот ум, а не само со мечот. Ајде, на здравје.

​Чашите заѕвонија, а двајцата историчари замолкнаа, оставајќи ги сомнежите да лебдат во задимнетиот воздух на кафеаната, исто толку нерешливи како и пред дваесет векови.

Јован ја спушти испразнетата чашка, сè уште загледан во капките дожд што се тркалаа по стаклото. Зборовите на стариот професор како да му отворија нова врата во умот.

​— Добро, Професоре — започна Јован, навалувајќи се поблиску до масата. — Ако ја тргнеме настрана воената тактика, тогаш што беше неговата крајна идеја? Која беше таа „опасна филозофија“ што империите по него толку верно ја криеле? Дали навистина верувал дека може да го обедини целиот свет под еден покрив?

​Петар се насмевна, ги протри дланките како да се загрева и боцна едно парче сирење од тањирот.

​— Не само што верувал, Јоване, туку го направил најрадикалниот социјален експеримент во историјата на човештвото. Тој не сакал свет во кој Македонците ќе бидат господари, а Персијците робови. Тој сакал Хомоноа — единство на умот, братство меѓу народите. Аристотел го учел дека сите останати народи се „варвари“ и дека треба да се третираат како животни или растенија. Но, ученикот го надминал учителот. Александар сфатил дека умот нема нација.

​— Мислиш на Свадбата во Суза? — праша Јован, а очите му светнаа зад очилата.

​— Точно така! Свадбата во Суза во 324 година пред новата ера. Замисли ја таа сцена, колега... Тоа не беше само обична прослава, тоа беше државен декрет за љубов и спојување. Над десет илјади македонски војници и офицери во ист ден се мажат со Персијки и Азијатки. Самиот Александар ја зема Статеира, ќерката на Дариј. Тој буквално сакал да ја измеша крвта на двата света за да создаде нова, глобална цивилизација. Сакал децата од тие бракови да бидат граѓани на светот, без предрасуди.

​— Но, знаеме како реагирале неговите генерали — промрморе Јован, сеќавајќи се на записите. — Македонските ветерани биле гневни. Се чувствувале навредени што нивниот крал носи персиска облека, што бара од нив да прават проскинеза — да му се поклонуваат до земја по источен обичај, и што ги тера во кревет со жени од народот што до вчера го сметале за непријател.

​— Е, токму тука лежи трагедијата и моќта на таа визија! — Петар емотивно удри со дланката по масата, па веднаш го намали гласот. — Замисли каков капацитет на ум треба да имаш за да ја надминеш сопствената суета и победничкиот триумфализам. Македонците сакале плен, злато и моќ. Сакале Персија да коленичи. А Александар им рекол: „Не, сега ќе седнеме на иста маса и ќе им ги бакнуваме ќерките“. Тој не ја освоил Персија за да ја уништи, тој ја освоил за да ја засака. Сакал да направи синтеза од македонската храброст и прагматичност и персиската длабока култура, државно уредување и мистицизам.

​Јован замислено ја вртеше вилушката низ чинијата.

— Тоа е космополитизам пред самиот збор воопшто да биде измислен. Денес зборуваме за Глобализација, за Европска Унија, за ОН... а еден македонски крал го направил тоа пред повеќе од две илјади години во еден шатор во Суза.

​— Токму затоа ти велам дека книгата со неговите мисли е намерно запалена! — додаде Петар со остар тон. — Замисли Рим, Британската Империја, или било која модерна велесила да го прифатеше тој модел. Па тие живеат од поделби! Империите функционираат на принципот „Раздели па владеј“ (Divide et impera). А филозофијата на Александар била спротивната: „Обедини и создавај“. Ако ги научиш луѓето дека непријателот може да ти биде сопруга, брат и соработник, тогаш како ќе ги натераш војниците да маршираат во нови војни? На воената мапи на светот не им треба мир, им треба вечен конфликт.

​Во кафеаната за момент завладеа тишина. Стариот келнер помина покрај нивната маса, ги погледна расфрланите хартии со скици од античките градови и само зачудено одмавна со главата, оставајќи ново шишенце ракија.

​Јован полека го подигна својот тефтер, ги погледна белешките и рече:

— Значи, неговата ненадејна смрт во Вавилон... можеби не била треска. Можеби светот едноставно не бил подготвен за толку голема доза на хуманизам од еден човек со круна.

​Петар воздивна и ја подигна новата чашка.

— Светот никогаш не е подготвен за оние што гледаат со векови напред, Јоване. По смртта на Александар, неговите генерали веднаш ги избркаа персиските жени. Експериментот пропадна за неколку недели. Но, визијата остана да лебди како дух над историјата. Ајде, да наздравиме за Свадбата во Суза... најголемата битка што Александар некогаш ја водел, а која ја добил без ниту една капка крв, туку со вино и прстени.

Препорачани наслови  👇👇

Крајот на кралската лоза...

10000 ветерани се враќаат во Македонија...