Откако дипломатијата во Париз целосно потфрли, кај македонското движење завладеа чувство на гнев и предаденост. Кога зборовите и меморандумите не донесоа резултат, на сцена стапи „пушката“. 1920-тите години станаа период на невидена радикализација, а Македонија се претвори во најопасното место во Европа.
Обновата на ВМРО и „Држава во држава“
По војната, ВМРО се реорганизираше под водство на Тодор Александров, а подоцна и Иван (Ванчо) Михајлов. Бидејќи Пиринска Македонија (во Бугарија) беше единствениот дел каде што организацијата можеше слободно да дејствува, таа област стана нивна база.
Петричката држава: ВМРО буквално управуваше со Пиринскиот дел. Тие собираа даноци, имаа свои судови, полиција и весници. Од таму, четите на ВМРО редовно упаѓаа во Вардарскиот дел (под српска власт) за да вршат напади врз жандармеријата и државните институции.
Чети, атентати и „Подземна војна“
Бидејќи Кралството СХС (Југославија) воведе брутален режим во Вардарска Македонија, ВМРО одговори со герилска војна.
Упади преку граница: Мали групи вооружени комити ја преминувале границата, ги напаѓале српските караули и потоа се повлекувале. Српските власти одговарале со палење села и стрелање на цивили кои биле сомничави дека им помагаат на комитите.
Атентати: Ова беше златното доба на политичките атентати. Најпознатиот пример, иако подоцна (1934), беше убиството на кралот Александар Караѓорѓевиќ во Марсеј, извршено од Владо Черноземски (егзекуторот на ВМРО) во соработка со хрватските Усташи.
Идеолошкиот раскол: Левица vs. Десница
Ова е можеби најважниот момент за македонската историја. Движењето се подели на два непомирливи блока:
Десница (Михајловисти): Се залагаа за независна Македонија, но беа тесно поврзани со бугарските државни интереси и често користеа терор врз сопствените неистомисленици.
Левица (ВМРО Обединета): Се појави како одговор на теророт. Тие веруваа дека Македонија може да се ослободи само преку соработка со комунистичките движења на Балканот и создавање на Балканска Федерација. Тие беа првите што јасно и официјално ја истакнаа националната посебност на Македонците како посебен народ.
Мајскиот манифест (1924) – Кратката надеж за единство
Во 1924 година во Виена, левицата и десницата на ВМРО накратко се договорија да работат заедно за „Независна и Обединета Македонија“ надвор од влијанието на Софија, Белград и Атина.
Што се случи: Кога бугарската влада дозна за ова, го принуди Тодор Александров да се откаже од потписот. Набрзо потоа, тој беше убиен, а во ВМРО започнаа крвави внатрешни чистки кои го ослабнаа движењето за децении.
Резултатот: Народот помеѓу „чеканот и наковалната“
Додека ВМРО војуваше со Белград или со самите себе, обичниот селанец во Македонија живееше во постојан страв:
Дење го малтретираше српската жандармерија затоа што е „бугараш“.
Ноќе го посетуваа комитите на ВМРО барајќи храна и јатак.
Ако помогнеше на едните, другите го убиваа.
Оваа ситуација траеше до почетокот на Втората светска војна, кога Македонците конечно најдоа нов пат – преку антифашистичката борба – да стигнат до својата државност.
Судирот помеѓу левите и десните струи во македонското движење за време на Втората светска војна е клучниот момент кога се решавала иднината на нацијата. Тоа било време на тешки избори: дали да се верува во „ослободувањето“ од страна на Бугарија или да се тргне по патот на револуцијата со југословенските партизани.
Почетниот шок (1941)
Кога Бугарија, како сојузник на нацистичка Германија, влезе во Вардарска Македонија во април 1941 година, добар дел од населението (особено постарите и поддржувачите на старата десница на ВМРО) ги дочекаа како „ослободители“ од српскиот режим.
Десницата (Колаборација): Поддржувачите на Иван Михајлов и старите комити сметаа дека со помош на Хитлер и Ванчо конечно ќе се создаде независна Македонија под бугарски патронат.
Левицата (Отпор): Комунистите и припадниците на „ВМРО Обединета“ беа скептични. За нив, бугарската војска не беше ослободителна, туку само нов окупатор.
Од „Бугари“ до Партизани
Еуфоријата брзо спласна. Бугарската администрација почна да се однесува арогантно, воведувајќи строга централизација и мобилизација. Тогаш македонската левица ја презеде иницијативата.
Кузман Јосифовски-Питу и Методија Андонов-Ченто: Ченто бил социјалдемократ и патриот кој не бил комунист, но сфатил дека единствен начин за Македонија е борбата против фашизмот. Тој станал мостот меѓу народот и партизаните.
Народноослободителната борба (НОБ): За разлика од десницата која чекаше Хитлер да им подари држава, левицата повика на оружје. Тие ветија нешто што никој дотогаш не го понудил: Македонска држава со македонски јазик во рамките на нова, федерална Југославија.
Големата победа: АСНОМ (2 август 1944)
Кулминацијата на сите овие вековни борби се случи во манастирот Св. Прохор Пчински. Таму, левите струи (партизаните) и граѓанските националисти (како Ченто) се обединија.
На Првото заседание на АСНОМ, Македонија беше прогласена за држава.
Македонскиот јазик беше воведен како службен.
Македонците конечно беа признати како посебен народ со сите национални атрибути.
Што се случи со Десницата?
Како што Германија губеше, плановите на Иван Михајлов пропаднаа.
Проектот „Независна Држава Македонија“ (1944): Во последните месеци од војната, Хитлер се обиде да го искористи Михајлов за да прогласи марионетска македонска држава. Михајлов дојде во Скопје, но сфати дека народот е веќе со партизаните и дека неговото време поминало. Тој побегна и остатокот од животот го помина во егзил (Италија).
Повоената чистка и трагедијата на Ченто
Иако левицата победи, таа не беше едногласна.
Ченто и неговите приврзаници сакаа поголема независност на Македонија и обединување на трите дела (Вардарски, Егејски и Пирински).
Комунистичкото раководство во Белград и дел од македонските комунисти сметаа дека ова е „опасен национализам“. Ченто беше осуден на затвор, а многумина кои сонувале за обединета Македонија надвор од југословенските рамки беа маргинализирани или прогонувани.
Македонската држава се роди на АСНОМ како плод на левата идеологија, но со силен национален набој. Иако десницата беше поразена поради соработката со окупаторот, нејзините идеи за независност и обединување останаа да „тинат“ во македонското ткиво до 1991 година.