Ова е слика на една од најсуровите вистини на Македонскиот фронт – трагедијата на „брат против брат“, која не беше само поетска метафора, туку секојдневно преживување во калта на рововите меѓу 1915 и 1918 година.
Гласови низ маглата
Ноќта над Мариово беше тешка и влажна. Од едната страна на една тесна клисура, вкопан во каллив ров, лежеше Стојан, облечен во сивата, груба униформа на српската војска. Само неколку стотини метри подалеку, на спротивниот рид, неговиот прв братучед Трајко ја повлекуваше јаката на својот темен, бугарски шинел.
Тишината меѓу двете артилериски престрелки стана толку длабока, што се слушаше само капењето на водата од карпите. Стојан знаеше дека таму, спроти него, се неговите. Не беше тоа „непријателот“ од весниците; тоа беа луѓето со кои до пред три години заедно жнееја жито.
„Еј, вие таму!“ – одекна гласот на Стојан низ маглата, на чист македонски дијалект. „Има ли некој жив, или сите се смрзнавте?“
По неколку секунди тензија, од спротивната страна долета одговор:
„Живи сме, несреќо! Ама поарно да бевме замрзнати отколку оваа кал да ја јадеме!“
Стојан го препозна гласот. Срцето му застана. „Трајко? Ти ли си, бе, братучед?“
На другата страна настана молк. Трајко полека се исправи зад камениот насип. „Стојане? Господе... Па ти ли си во таа дупка?“
„Јас сум. Ме зедоа лани во Битола. Ме прекрстија, ми дадоа шајкача и ми рекоа дека сега сум 'јужен Србин'. А тебе?“
„Мене во Струмица,“ одговори Трајко со горчина. „Ми рекоа дека сум 'спасител на Бугарија'. А јас само сакав да си го доорам лозјето. Како е стрина? Како е мајка ми?“
„Мајка ти е добра, ја видов пред да не качат на камионите. Плаче за тебе секоја недела во црква. Твојата нива стои неизорана, Трајко. Нема кој, само старците останаа.“
Двајцата мажи, непријатели според униформите, а браќа според крвта, продолжија да зборуваат низ темнината. Разговараа за тоа дали паднал првиот снег во нивното село, дали кобилата на Стојан уште е жива и колку се гладни.
„Имаш ли тутун?“ – праша Трајко по некое време.
„Имам малку, ама хартија немам,“ одговори Стојан.
„Ех... јас имам хартија, ама тутунот ми е прав. Како да се сретнеме, Стојане? Ако ме види офицеров, готов сум.“
„И мојот не спие. Не излегувај. Само фрлај ги патроните кон небото ако почнат да пукаат утре. Не нишани кон мојов рид.“
„Не нишанам, братучед. Ни јас, ни момциве со мене. Сите сме наши тука. Само пукаме во ѕвездите за да помине денот.“
Утрото, кога артилеријата повторно почна да грми, Стојан и Трајко се повлекоа длабоко во своите ровови. Пукаа затоа што мораа, но нивните срца останаа таму, во тишината на ноќта, во нивите што ги чекаа да се вратат – ако воопшто некој од нив ја преживее оваа „туѓа“ војна.
Политичката трагедија
{reklama}Оваа сцена ја отсликува суровата реалност:
Насилна мобилизација: Македонското население немаше своја војска; луѓето беа земани со сила и облекувани во униформи кои не ги чувствуваа како свои.
Јазичен парадокс: На фронтот, војниците често се довикуваа на македонски јазик, што беше строго забрането во касарните, но во рововите стана мост за преживување.
Уништување на семејствата: Војната не ги подели само териториите, туку ги подели и куќите, создавајќи трауми кои се пренесуваа низ генерациите.