Мировната конференција во Париз (1919) била последната голема надеж за македонските политички и револуционерни лидери дека неправдата од Букурешт (1913) може да биде исправена. И покрај тоа што Македонците не биле официјално поканети како нација, тие преку меморандуми и делегации доставиле јасни барања до Големите сили.
Главните барања и политички струи биле поделени во неколку насоки:
1. Барањата на „Привременото претставништво на поранешната Обединета ВМРО“
Оваа група, предводена од фигури како Ѓорче Петров и Димо Хаџи Димов, доставила меморандум со најпрогресивните барања за тоа време:
Целосна и автономна Македонија: Барале Македонија да остане единствена и неделива во нејзините природни и географски граници.
Балканска Федерација: Нивната долгорочна визија била Македонија да стане рамноправна членка на една идна Балканска федерација, што би ги смирило конфликтите меѓу соседите.
Меѓународен протекторат: Доколку не е можна итна независност, барале Големите сили (особено САД) да воспостават привремена управа над Македонија за да се спречи натамошното асимилирање.
2. Барањата на македонската интелигенција (Швајцарија)
Македонските студенти во Швајцарија, организирани во друштвото „Академија“, биле исклучително активни во лобирањето кај западните демократии.
Принципот на самоопределување: Тие се повикувале на „14-те точки“ на американскиот претседател Вудро Вилсон, кој ветувал дека секој народ ќе има право сам да ја одлучува својата судбина.
Плебисцит: Барале да се организира народен референдум (плебисцит) во сите делови на Македонија, под меѓународна контрола, каде населението само ќе каже во каква држава сака да живее.
3. „Македонскиот меморандум“ од Петроград
Македонската колонија во Русија, предводена од Крсте Петков Мисирков и Димитрија Чуповски, иако ослабена од Руската револуција, претходно ги формулирала барањата кои стигнале до дипломатските кругови:
Посебност на македонскиот народ: Инсистирале на признавање на Македонците како посебен словенски народ со сопствен јазик и култура, отфрлајќи ги српските, бугарските и грчките претензии.
Зошто овие барања биле игнорирани?
И покрај бројните писма, карти и меморандуми, македонските барања се соочиле со „ѕид“ од неколку причини:
- Геополитички сојузи: Британија и Франција сакале да ги наградат своите сојузници (Србија и Грција) за учеството во војната. Создавањето на независна Македонија би значело одземање територии од „победниците“.
- Страв од нов конфликт: Големите сили верувале дека секоја промена на границите на Балканот ќе предизвика нова војна. За нив, „мирот“ бил поважен од „правдата“.
- Неединство на емиграцијата: Бугарската влада се обидувала да ги искористи македонските барања за свои цели (автономија како чекор кон припојување со Бугарија), што кај Сојузниците создавало сомнеж кон вистинските намери на македонските дејци.
Версајскиот диктат
Наместо правда, конференцијата ги потврдила границите од Букурешт. Македонија останала поделена, а за да се „ублажи“ проблемот, биле потпишани договори за заштита на малцинствата. Сепак, тие договори во пракса никогаш не биле почитувани од страна на новите владетели.
Овој неуспех во Париз довел до огромно разочарување и радикализација на македонското движење во меѓувоениот период.
Но, овие барања не беа прифатени како официјални документи на конференцијата. Ова е една од најголемите дипломатски трагедии за македонскиот народ во тој период.
Еве зошто тие барања останаа „надвор од вратите“ на големите сали во Париз:
1. Проблемот со „Суверенитетот“
Според правилата на Мировната конференција, само држави-победнички или признати национални комитети (како на пример Чехословачкиот или Полскиот) имаа право официјално да поднесуваат барања и да учествуваат во дискусиите.
Македонците немаа држава: Бидејќи Македонија беше третирана како територија која веќе им припаѓа на сојузниците (Србија и Грција), Големите сили не сакаа да го признаат македонското движење како посебен политички субјект.
Статус на „Меморандуми“: Барањата од Ѓорче Петров, студентите од Швајцарија и другите групи беа архивирани само како „неофицијални поднесоци“ или писма. Тие стигнаа до бироата на пониските дипломати, но никогаш не се најдоа на масата на „Големата четворка“ (лидерите на САД, Британија, Франција и Италија).
2. Силното лобирање на Србија и Грција
Како земји кои се бореа на страната на победниците (Антантата), Србија (тогаш веќе Кралство СХС) и Грција имаа огромно влијание.
Аргументот на „внатрешно прашање“: Секогаш кога македонското прашање ќе беше спомнато, српските и грчките делегати тврдеа дека тоа е нивно внатрешно-државно прашање и дека „Македонци“ како посебна нација не постојат.
Француската поддршка: Франција, како домаќин и главен сојузник на Србија, директно ги блокираше сите обиди македонските делегации да добијат официјален збор, плашејќи се од дестабилизација на нивните балкански партнери.
3. Комисијата за нови држави и заштита на малцинствата
Наместо да ја признаат Македонија или нејзината автономија, Големите сили формираа посебна комисија за малцинства.
Наместо политички статус (државност), на Македонците им беше понуден само статус на „етничко малцинство“ во рамките на новите граници.
Дури и овие меѓународни обврски за заштита на јазикот и културата на малцинствата останаа само на хартија. Веднаш штом се повлекоа странските набљудувачи, асимилацијата продолжи со полна пареа.
Иако не беа официјални, овие барања сепак останаа во архивите на Лигата на народите. Тие денес се клучен доказ за историчарите дека Македонците во 1919 година имале јасно изградена национална свест и сопствена политичка програма која била различна од онаа на нивните соседи.
Тие барања беа гласот на еден народ кој светот реши да го премолчи за да го зачува кревкиот дипломатски мир меѓу балканските држави.