Вануату и нивната Кастом економија

 Вануату е островска држава во југозападниот дел на Тихиот Океан, во регионот на Меланезија, составена од архипелаг со околу 83 мали острови. Независноста ја стекнала на 30 јули 1980 година, со што денес го слави својот национален празник, а претходно била заедничка колонија позната како Нови Хебриди, управувана од две сили истовремено — Велика Британија и Франција.

​Она што е особено интересентно за Вануату е дека според индексот на среќа, нејзините жители често се меѓу најсреќните луѓе на светот, и покрај економските предизвици, благодарение на силната врска со природата и традиционалниот начин на живот познат како kastom. Исто така, ова е земја каде што се зборуваат десетици различни јазици, што ја прави една од најлингвистички Dиверсните нации по глава на жител.

Кастом (Kastom) е зборот од локалниот бислама јазик што ги опфаќа сите традиционални верувања, обичаи, закони и начин на живот во Вануату.

​Не станува збор за фолклор што се покажува само пред туристи, туку за жива животна филозофија која ги диктира секојдневните одлуки во селата — од тоа како се дели земјата и се решаваат споровите, до тоа како луѓето се однесуваат кон природата.

Главните темели на Kastom начинот на живот се засноваат врз неколку основни принципи:

• ​Земјата е свет корен: Во нивната култура, земјата не може да се купи или продаде трајно. Таа му припаѓа на племето и се пренесува низ генерации. Земјата не се гледа како имот, туку како мајка што го храни семејството.
• ​Заедница пред поединецот: Сè се дели. Ако еден член од селото гради куќа или сади нива, целото село учествува. Материјалното богатство не се мери со пари во банка, туку со тоа колку човек може да сподели со другите за време на заедничките церемонии.
• ​Живот во ритам со природата: Селото користи ресурси само толку колку што му е потребно. Кога одреден дел од морскиот брег или шумата ќе се исцрпи, поглаварите прогласуваат Табу (забрана) за лов или риболов на тоа место неколку месеци или години, додека природата не се обнови сама.
• ​Традиционална медицина и усра пренос на знаењето: Знаењето за лековитите билки, историјата на племето и легендите не се запишуваат во книги, туку се пренесуваат од колено на колено преку приказни, ритуали и песни.

​Во многу рурални делови од островите, луѓето сè уште живеат во куќи направени целосно од природни материјали (бамбус и палмини лисја) и се прехрануваат со она што самите го одгледуваат. Во токму оваа силна заедница живеат нај среќните жители од планетава. Отсуството на трка за материјални работи се сметаат за главна причина зошто жителите на Вануату се меѓу најсреќните на планетата.

Кастом економија

Традиционалната економија во Вануату (позната како Kastom економија) е еден од ретките системи во светот каде што луѓето со векови користат вистински предмети наместо хартинени или дигитални пари. Овој систем не е само чиста трампа (стока за стока), туку софистициран систем заснован на општествен статус, чест и меѓусебни односи.

​Ова се основните столбови на кои функционира традиционалната размена во Вануату:

​ Забите од дива свиња како главна валута

​Во Вануату, свињите — а особено нивните заби (fangs/tusks) — го претставуваат највисокиот облик на богатство.

• ​Како се одредува вредноста: Не е важна само големината на свињата, туку закривеноста на нејзиниот заб. За да се добие совршен закривен заб, долната вилица на свињата се негува со години додека забот не заокружи цел круг, а понекогаш и во два или три круга. Колку е поголема закривеноста, толку е повисока вредноста.
• ​Забите од свиња се користат за плаќање „мираз“ при свадби, за решавање племенски спорови (како казна или извинување), за купување традиционални титули во селото или за закуп на земјоделско земјиште.

​ Рачно ткаени црвени рогози (Мати)

​Вториот клучен елемент се традиционалните рогози/теписи рачно ткаени од палмини или панданус лисја, обоени со природни растителни бои.

• ​Овие рогози бараат неколкумесечен труд за да се изработат и служат како „помали банкноти“ во размената.
• ​Се користат при секојдневни размени меѓу семејствата, при раѓање деца, погреби или како подарок за добредојде на важни гости.

​ Институцијата „Танбуниа Банка“ (Tangbunia Bank)

​Ова е можеби најневеројатниот дел од нивниот систем. На островот Пентекост постои традиционална банка наречена Tangbunia, формирана за да го зачува овој начин на живот:

• ​Во оваа банка не вложувате хартинени пари, туку ипотекeате заби од свиња, традиционални рогози или школки.
• ​Банката има сопствена мерна единица за вредност наречена ливату (1 livatu седнакна на вредноста на еден целосно закривен заб од свиња).
• ​Луѓето можат да отворат сметка, да депонираат вредни предмети, па дури и да поддигаат „чекови“ изразени во ливату за да платат традиционални обврски во друго село.

​Зашто овој систем уште опстојува?

За разлика од западната валута која може да девалвира, забите од свиња и рачно ткаените рогози во Вануату бараат директен човечки труд и грижа. Со тоа, акумулирањето богатство бара физичка посветеност и соработка со заедницата, што ги спречува поединците брзо да се обогатат на сметка на другите.

​Денес во Вануату паралелно функционираат двата система: во градовите се користи нивната официјална валута (вату), додека во селата и за културни работи Kastom економијата е сè уште примарна.