Желките (ред Testudines) се меѓу најстарите и најиздржливите влекачи на планетата. Нивното присуство на Земјата датира од пред повеќе од 200 милиони години, што значи дека ги „надживеале“ диносаурусите и ги преживеале сите големи промени на климата.
Главни карактеристики
- Оклоп: Тоа е нивната најпрепознатлива особина и вистинско чудо на еволуцијата. Се состои од два дела: карапакс (горниот, заоблен дел) и пластрон (рамниот долен дел). Важно е да се знае дека оклопот е дел од нивниот скелет – 'рбетот и ребрата се директно споени со него. Затоа, желката никогаш не може да го „напушти“ својот дом.
- Метаболизам: Тие се ектотермни животни (ладнокрвни). Нивната телесна температура директно зависи од околината, поради што често ги гледаме како се сончаат – тоа е нивниот начин да ја акумулираат енергијата потребна за варење и активност.
- Без заби: Желките немаат заби. Наместо тоа, имаат многу цврст, рожест клун кој го користат за гризење и кинење на храната.
Копнени наспроти водни желки
Иако во народот ги нарекуваме со едно име, постои голема разлика во адаптацијата:
- Копнени желки (Tortoises): Живеат исклучиво на копно. Имаат масивни, цилиндрични нозе прилагодени за одење по земја. Повеќето се тревопасни и се познати по својата исклучителна долговечност. Кај нас во Македонија најчест вид е Testudo hermanni.
- Водни желки (Turtles/Terrapins): Имаат екстремитети со пловни кожички или перки кои им овозможуваат ефикасно пливање. Исхраната им е поразновидна – јадат се, од водни растенија до инсекти и помали риби.
Фасцинантни факти
Долговечност: Поради својот бавен метаболизам, некои видови желки можат да доживеат повеќе од 100, па дури и 150 години. Тие се вистински „староседелци“ на планетата.
- Дишење: Водните желки имаат неверојатна способност да задржат здив долго време, а некои видови за време на хибернација можат да апсорбираат кислород дури и преку мембрани во пределот на опашката.
- Репродукција: Без разлика каде живеат, сите желки несат јајца на копно. Дури и морските желки, кои поминуваат илјадници километри во океаните, се враќаат на истата плажа каде што се извеле за да ги положат своите јајца.
Во природата, желките често се симбол на трпението. Нивниот начин на живот е „бавна лекција“ за опстанок во свет кој постојано брза.
Чудни факти
Кај желките има неколку толку необични и „чудни“ нешта што, кога ќе ги анализирате од биолошка гледна точка, изгледаат речиси како научна фантастика.
Еве ги најфасцинантните чудности кај нив:
1. Оклопот не е „куќичка“ – тие се заварени за него
Многу луѓе мислат дека желката може да се извлече од оклопот како полжавот, но тоа е невозможно. Нивниот оклоп не е надворешна обвивка, туку директен дел од нивниот скелет. 'Рбетот, градниот кош и ребрата се еволутивно споени и претворени во цврста коскена структура. Желката да излезе од оклопот е исто како човек да излезе од сопствениот скелет.
2. Дишат преку... задникот (буквално)
Ова е можеби најчудната анатомска карактеристика кај некои видови водни желки. За време на зимскиот сон (хибернација) на дното на замрзнатите езера, каде што немаат пристап до воздух, тие користат процес наречен клоакално дишење. Преку специјална комора на крајот од дигестивниот тракт (клоака), која е богато снабдена со крвни садови, тие можат да го апсорбираат кислородот директно од водата.
3. Температурата на песокот го одредува полот
Кај повеќето животни полот се одредува при зачнувањето преку хромозомите. Кај желките (особено морските), полот на младите зависи од температурата на гнездото додека јајцата се инкубираат во песокот:
- Ако песокот е потопол, ќе се изведат речиси само женски желки.
- Ако песокот е поладен, ќе се изведат машки.
4. Дишењето им е „фитнес“ вежба
Бидејќи оклопот им е целосно цврст и не може да се шири и собира како нашиот граден кош, желките не можат да дишат како нас. За да вдишат и издишат, тие користат посебни мускули на стомакот и екстремитетите кои ги „туркаат“ внатрешните органи нагоре и надолу, дејствувајќи како мев за воздух.
5. Внатрешен GPS и магнетна навигација
Морските желки патуваат илјадници километри низ океаните, но по неколку децении, кога ќе дојде време за парење, женската желка се враќа точно на истата плажа каде што самата таа се извела. Научниците открија дека тие имаат способност да го почувствуваат магнетното поле на Земјата и го користат како софистициран внатрешен GPS уред.
Накратко, зад тоа бавно и мирно суштество се крие еден од најчудно дизајнираните и најиздржливите механизми на природата!
Желката во митологијата
Во митологиите и древните култури ширум светот, желката има статус на речиси свето суштество. Поради својот долг животен век, бавното и мудро движење и цврстиот оклоп, таа најчесто е симбол на создавањето на светот, стабилноста, мудроста и долговечноста.
Еве како различните цивилизации ја гледале желката во своите верувања:
Светската желка (Носач на Универзумот)
Во неколку големи митологии постои концептот за т.н. „Светска желка“ (често нарекувана Чуква во хиндуизмот).
- Хиндуизам: Според старите ведски текстови, Земјата е рамна плоча која ја носат четири огромни слонови, а тие слонови стојат на грбот на уште поџиновска желка која плива во космичкиот океан. Исто така, богот Вишну се инкарнира како желката Курма за да им помогне на боговите да го извлечат нектарот на бесмртноста од океанот.
- Индијански митови (Северна Америка): Многу домородни племиња (како Ирокезите и Делавер индијанците) ја нарекувале Северна Америка „Остров на Желката“. Според нивните приказни, кога светот бил само вода, Големиот Дух ја создал земјата врз грбот на една огромна желка, која оттогаш го носи целиот жив свет.
Кина: Чувар на рамнотежата и писменоста
Во кинеската митологија, желката е едно од четирите свети духовни животни (заедно со змејот, фениксот и тигарот).
- Светата Нува: Кога столбовите што го држеле небото се скршиле за време на голема катастрофа, божицата Нува ги отсекла четирите нозе на една огромна небесна желка и ги искористила како нови столбови за да го прицврсти небото за земјата.
- Тајната на писменоста: Легендата вели за време на царот Фу Сји, од реката Луо излегла митска желка на чиј оклоп биле исцртани чудни симболи. Овие симболи биле основата на првото кинеско писмо и на познатиот систем на мудроста И Чинг (Книга на промените).
Грчка и Римска митологија: Смиреност и музика
Кај старите Грци, желката била поврзана со неколку божества:
- Инструментот на Хермес: Според митот, младиот бог Хермес (Меркур) пронашол желка, го зел нејзиниот празен оклоп и преку него оптегнал жици, создавајќи ја првата лира – инструментот кој подоцна му го подарил на Аполон, богот на музиката.
- Нимфата Хелона: Хелона била нимфа која одбила да дојде на свадбата на Зевс и Хера, исмевајќи го настанот и велејќи дека „дома си е најдобро“. За казна, Зевс ја претворил во желка, осудувајќи ја засекогаш да ја носи сопствената куќа на грбот.
Африкански фолклор: Итриот мудрец
Во приказните од Западна Африка, желката (често нарекувана Ијапа или Мбе) го зазема местото на итро суштество, слично на лисицата во нашиот фолклор. Иако е бавна и физички послаба од лавот или слонот, таа секогаш ги надмудрува останатите животни благодарение на својот остар ум, трпение и лукавост.
Симболика на оклопот
Во речиси сите древни култури, самиот оклоп имал космичко значење. Горниот, заоблен дел (карапаксот) го претставувал небесниот свод, додека долниот, рамен дел (пластронот) ја претставувал Земјата. Така, желката била симбол на живо суштество кое чекори на земјата, а го носи небото со себе – совршена рамнотежа меѓу материјалното и духовното.
Comments
Post a Comment
коментар: