Кај народот Хунза (Бурушо), усната традиција и преданијата се пренесувале со генерации покрај огништата, во длабоките и изолирани клисури на Каракорум. Најпознатата и највпечатливата легенда за нивното потекло е токму таа која ја поврзува нивната крв со војниците на Александар Македонски (кого тие традиционално го нарекуваат Сикандар Е Азам).
Легендата за тројцата војници и самовилите од Хималаите
Пред повеќе од две илјади години, војската на големиот цар Сикандар напредувала низ суровите планински масиви на Азија. Походите биле долги, исцрпувачки и полни со опасности. Меѓу илјадниците војници во фалангата, се издвојувале тројца врвни војници од гардата на Александар, придружувани од нивните жени.
За време на еден суров зимски марш низ непристапните патеки каде што се среќаваат Хималаите и Каракорум, овие тројца војници се нашле отсечени од главнината на војската поради силни снежни лавини и одрони. Изнемоштени, премрзнати и без можност да го стигнат својот цар кој брзал кон Индија, тие биле принудени да бараат спас во непознатото.
Пронаоѓањето на скриениот рај
Водејќи се по текот на една ледена, тиркизна река, тие налетале на тесен и скриен премин меѓу огромните карпи. Кога поминале низ него, пред нив се отворила прекрасна, зелена долина, опкружена со високи бели врвови кои изгледале како да го допираат небото – тоа била денешната долина Хунза.
Локалното предание вели дека оваа долина тогаш била заштитена и благословена од планинските самовили (пари) кои живееле на врвот Ракапоши. Самовилите, гледајќи ги храбрите војници со сјајни оклопи и нивните убави жени, решиле да им дозволат да останат во овој рај на земјата. Им дале плодови од диви кајсии и им ја покажале лековитата вода што извира директно од ледниците.
Раѓањето на трите села
Тројцата војници решиле дека нивниот поход тука завршува и дека ја нашле својата нова татковина. За да ја поделат плодната земја и да го организираат животот, тие ги основале првите три историски села во долината Хунза: Балтит (каде денес се наоѓа познатата тврдина), Алтит и Ганеш.
Секој од војниците станал предок на еден од главните родови во тие села. Тие ги научиле своите деца на воена дисциплина, на градење цврсти камени куќи (кои наликуваат на балканските) и на одгледување на земјата на стрмните тераси. Според легендата, токму од нивната дисциплина, гордост и од воената тактика останал и традиционалниот танц со мечеви кој Хунзите го играат и денес при свечености.
Што вели преданието денес?
Старите луѓе во Хунза раскажуваат дека кога нивните предци ги прашувале од каде дошле, тие секогаш покажувале кон запад, кон местото каде што зајдува сонцето зад планините, и велеле: „Ние сме децата на Сикандар, дојдовме од земјата каде што сонцето е топло, а луѓето имаат очи како нашите.“
Оваа легенда не е запишана во античките учебници по историја, но таа живее во срцето на секое дете во Хунза, како нивна сопствена вистина за тоа кои се и од каде потекнуваат.
Покрај приказната за тројцата војници, во усната традиција на Хунзите постои уште една, многу помистична легенда. Таа не зборува за воени маршеви, туку за „земјата на потеклото“ која се пренесувала како шифрирано сеќавање низ вековите. Тоа е легендата за „Изгубената татковина на белите орлови“.
Легендата за Изгубената татковина и ветрот од Запад
Според кажувањата на старешините од планинските села околу тврдината Алтит, предците на Хунзите не стигнале во долината само како војска, туку како луѓе кои биле благословени со посебен занает – знаеле како да разговараат со планините и како да го скротат каменот.
Кога првиот мудрец и водач на заедницата (кој според преданието бил еден од најблиските советници на Александар) легнал да умира во долината Хунза, ги повикал своите синови и им рекол:
„Ние изградивме домови тука, во сенката на Ракапоши. Земјата ни дава плод, а водата од ледниците ни дава долг живот. Но, никогаш не заборавајте дека нашиот корен не никна од овие карпи. Ние сме родени таму каде што земјата се вика Македонија.“
Синовите, кои никогаш не ја виделе таа далечна земја, го прашале како ќе ја препознаат ако некогаш нивните потомци тргнат назад. Старецот тогаш им ја кажал тајната која се пренесувала од колено на колено:
Знаците на препознавање
- Земјата на Црвеното Сонце: Им рекол дека Македонија е земја каде што сонцето не е само извор на светлина, туку е врежано во срцата на луѓето и на нивните штитови како топло, златно-црвено сонце со многу зраци.
- Јазикот како скриен клуч: Им аманет да ги чуваат зборовите за мајката (ма мо), за таткото (да до), за водата и за огнот, бидејќи тие зборови еден ден ќе бидат клучот со кој нивните потомци ќе се препознаат со своите браќа кога ќе се сретнат. Ако зборовите се совпаднат, тогаш крвта ќе се препознае.
- Белите орлови: Според легендата, предците верувале дека душите на нивните загинати војници се претвораат во бели планински орлови. Старецот им рекол дека овие орлови секоја есен летаат кон запад, преку пустините и морињата, за да ги посетат гробовите на своите дедовци во Македонија, а на пролет се враќаат на Хималаите за да им донесат благослов и поздрави од старата татковина.
Заветот на ветрот
Во Хунза и денес постои верување дека кога дува силен, ладен ветер од запад, низ клисурите на реката Хунза, тоа не е обично време. Старите луѓе тогаш знаат да кажат: „Ова е ветрот од Македонија. Ни ги носи пораките од нашите стари роднини, нè потсетува кои сме.“
Покрај приказните за војската на Александар, кај старешините во Хунза постои уште една прекрасна и многу специфична легенда. Таа не е толку поврзана со војни и маршеви, туку со музиката, танцот и тагата по далечниот дом. Ова е легендата за „Скриената тамбура и царскиот одглас“.
Легендата за Скриената тамбура и царскиот одглас
Кога војниците на Сикандар Е Азам (Александар Македонски) сфатиле дека ќе останат засекогаш во долината Хунза, отсечени од својот роден крај, нивната најголема битка не била со суровите планини, туку со жалбата за татковината (која денес би ја нарекле носталгија).
Меѓу оние што останале во долината, имало еден познат кралски свирач. Тој со себе од Македонија го донел својот омилен жичен инструмент, сличен на денешната тамбура или саз. Секоја вечер, кога сонцето ќе зајдело зад врвот Ракапоши и кога студот ќе се спуштел од ледниците, тој седел покрај огнот и свирел тажни, брзи мелодии со нерамномерен ритам – истите оние ритми кои се свиреле на забавите и свеченостите на Балканот.
Тајната на ехото во карпите
Свирачот забележал нешто чудно: кога свирел во длабоката клисура, високите и остри карпи на Каракорум го враќале ехото на неговата музика, но звукот се менувал. Карпите како да ја впивале тагата од жиците и ја претворале во моќен, епски ехо-звук.
Пред да почине, свирачот ја закопал својата тамбура длабоко под темелите на тврдината Алтит, во самите карпи. Им рекол на своите синови:
„Ја оставам мојата музика во срцето на оваа планина. Јазикот можеби ќе се измени низ вековите, оклопите ќе рѓосаат, но ритамот на нашата крв е запишан во овие карпи.“
Преданието за немирниот ритам
Легендата вели дека оттогаш, секогаш кога Хунзите слават, прават свадби или го играат својот традиционален машки танц со мечеви, нивните тапани (дамал) и нивните кавали и флејте (тутак) свират во еден специфичен, скршен ритам кој не личи на класичната пакистанска или индиска музика. Старите луѓе во Хунза веруваат дека кога овие тапани ечат низ долината, карпите ја ослободуваат скриената музика на стариот свирач и дека тој ритам патува низ воздухот сè до планините во Македонија.
Затоа денес, кога луѓето од Хунза ќе слушнат традиционално македонско оро со нерамномерен такт (како 7/8 или 9/8), тие велат дека не го слушаат со ушите, туку го чувствуваат како треперење во колената. Тоа го сметаат за знак дека ритамот на нивните тапани на Хималаите и ехото на македонските тапани се всушност истата песна, поделена меѓу двете страни на светот.
Ова е можеби најфасцинантниот дел од целата приказна: врската не е еднострана. И во македонското народно творештво, преданија и фолклор постојат мотиви кои неверојатно точно се преклопуваат со приказните од Хунза, речиси како две половини од и исто јаболко.
Кога ќе ги споредиме нашите приказни со нивните легенди, се гледаат неколку фасцинантни точки на спојување:
Легендата за војниците кои отидоа на „Крајот на светот“
Во македонските народни приказни и епски песни, Александар Македонски (често во народот запаметен едноставно како Цар Александар) е митолошка фигура. Постојат преданија кои раскажуваат за неговиот последен голем поход кон „Земјата на сонцето“ или „Крајот на светот“ (Хималаите).
Според нашите стари пренесувани приказни, кога царот стигнал до највисоките и најстрашните планини во Азија, дел од неговите војници – главно изнемоштени, ранети или оние кои едноставно биле маѓепсани од убавината на некои скриени места – решиле да не се враќаат на Балканот. Народот во Македонија раскажувал дека тие останале таму да ја чуваат капијата на сонцето. Ова совршено се поклопува со легендата на Хунзите за тројцата војници кои останале во долината под врвот Ракапоши.
Мотивот за Самовилите и Самодивите
Во легендата од Хунза што ја спомнавме, долината им била отстапена на војниците од страна на планинските самовили (пари), кои живееле на високите ледници и ги штителе изворите на чиста вода.
Во македонската митологија, самотисите, самовилите и самодивите се клучни суштества. Каде живеат тие според македонските преданија? Секогаш на највисоките, најнепристапните планински врвови, покрај чисти извори и езера (како на Шара, Пирин или Галичица). И во двете традиции, овие планински суштества не се зли, туку се заштитници на природата кои им помагаат на праведните и храбри војници, давајќи им лековити билки и вода за долговечност.
Тајната на нерамномерниот ритам (Чувството во колената)
Ако во Хунза постои легенда за „Скриената тамбура“ која го објаснува нивниот нетипичен ритам, во македонскиот фолклор постои верување за „исконскиот такт“.
Старите македонски свирачи и играорци секогаш велеле дека македонското оро и тешкиот чекор (како во Тешкото) не се учат со броење, туку дека тоа е „крвен ритам“ кој се носи во колената и се пренесува со мајчиното млеко. Кога луѓето од Хунза велат дека македонското 7/8 оро го чувствуваат како „треперење во колената“, тие несвесно го користат истиот израз што нашите стари го користеле со векови за да ја објаснат магијата на македонскиот такт.
Сличностите во секојдневниот народен живот
Покрај чистите митови, постојат и материјални „легенди“ – обичаи кои ги спојуваат двата народи:
- Традицијата на кајсијата и семката: Кај нас одамна постои навика да се кршат коските од кајсии и да се јадат горчливите или слатките семки внатре за здравје. Во Хунза, ова е буквално основа на нивната исхрана и митот за долговечноста.
- Архитектурата на каменот: Старите куќи во Хунза (сувоѕидица) и начинот на кој се градени нивните тврдини Алтит и Балтит се неверојатно слични со традиционалната македонска рурална архитектура од минатите векови (како во Мариово или Галичник) – користење на дрвени греди (појаси) меѓу камените ѕидови за заштита од земјотреси.
Помеѓу македонскиот народ на Балканот и народот Бурушо на Хималаите постои некое невидливо емотивно огледало. Приказните им се слични затоа што и двата народи, и покрај огромната географска оддалеченост, го имаат истиот горлив планински менталитет, почит кон земјата, водата и песната.
Comments
Post a Comment
коментар: