Замислете една длабока подземна пештера. Во неа, уште од своето најрано детство, живеат луѓе оковани во синџири. Нивните пранги се толку тешки што не им дозволуваат да се свртат, ниту да ја мрднат главата лево или десно; приковани се да гледаат само право пред себе, во сивиот ѕид на пештерата.
Зад нивниот грб, високо во далечината, гори силен оган чиј пламен ја осветлува темнината. Помеѓу огнот и затворениците се издига еден низок ѕид, налик на параван зад кој кукларите ги изведуваат своите претстави. По должината на тој ѕид поминуваат други луѓе, кои на своите раменици носат најразлични предмети: камени и дрвени фигури на луѓе, скулптури на животни и разни алатки. Некои од минувачите разговараат меѓу себе, додека други молчат.
Бидејќи окованите луѓе никогаш во животот не виделе ништо друго освен ѕидот пред себе, пламенот од огнот зад нив фрла сенки од предметите врз карпата во која гледаат. Кога некој од минувачите ќе проговори, ехото од пештерата прави гласот да изгледа како да доаѓа директно од самите сенки. За овие кутри затвореници, тие подвижни сенки и придушени звуци не се само рефлексија — тие се единствената, апсолутна вистина и реалност.
Пресвртот и болката на спознанието
Но, замислете што би се случило доколку еден од затворениците биде ослободен од своите окови и принуден ненадејно да се исправи. Ако го натераат да го сврти вратот и да погледне кон светлината на огнот, секој негов чекор ќе биде проследен со страшна болка. Силниот блесок ќе му ги заслепи очите и тој нема да може да ги препознае предметите чии сенки дотогаш толку верно ги набљудувал.
Ако некој му каже дека она што го гледал претходно било само илузија и ништожност, а дека дури сега е поблиску до вистинското битие, тој ќе падне во очај. Поради збунетоста, тој пак ќе посака да се сврти кон сенките, бидејќи тие за него се јасни, опипливи и разбирливи.
Ако потоа со сила го повлечат по стрмниот, нерамен и тежок излез на пештерата и го изведат надвор, на чиста сончева светлина, неговото страдање ќе стане уште поголемо. Заслепен од небесниот сјај, тој во првите моменти нема да може да види ниту еден единствен предмет од вистинскиот свет.
За да прогледа, на неговиот вид ќе му биде потребно време за прилагодување. Најпрво ќе почне да ги распознава сенките на луѓето и дрвјата на земјата. Потоа ќе ги забележи нивните одрази во бистрите води. Дури подоцна ќе ги погледне самите нешта во нивната полна форма. Кога ќе падне ноќта, тој со восхит ќе го набљудува небото, месечината и ѕвездите, сфаќајќи ја убавината на ноќната светлина.
Најпосле, човекот ќе биде подготвен да погледне директно во Сонцето — не во неговиот одраз во водата, туку таму каде што навистина му е местото, на синиот свод. Тогаш ќе разбере дека Сонцето е она што ги раѓа годишните времиња, што го управува целиот видлив свет и што, на некој начин, е причина за сè она што тој и неговите другари го гледале во пештерата.
Должноста и враќањето во мракот
Сеќавајќи се на своето првобитно живеалиште, на мудроста на пештерата и на своите некогашни сострадалници, овој човек ќе се почувствува среќен за сопствената преобразба, а воедно ќе почувствува длабоко сочувство за нив. Тој повеќе нема да копнее по почестите, пофалбите и наградите кои затворениците си ги доделувале меѓу себе за оној кој најдобро ќе ги погоди и запамети сенките што поминуваат. За него, тој тркачки свет на сенки сега е безвреден.
Ако реши да се врати назад во пештерата и да седне на своето старо место, неговите очи, навикнати на сонцето, повторно ќе бидат зафатени од привремен мрак. Додека сè уште гледа лошо, пред очите повторно да му се прилагодат на темнината, тој ќе мора да се натпреварува со другите затвореници во толкувањето на сенките.
Гледајќи го како се сопнува и зборува за нешта кои тие не ги разбираат, затворениците ќе почнат да му се потсмеваат. Ќе си кажат дека неговото патување нагоре му го уништило видот и дека воопшто не вреди да се прави обид да се излезе надвор. И доколку некој се обиде да ги одврзе и да ги поведе кон светлината, тие, во својот страв и гнев за да ја зачуваат сопствената илузија — би биле подготвени дури и да го убијат.
Алегоријата за пештерата на Платон е една од најпознатите и највлијателните филозофски приказни во историјата на човештвото. Таа се наоѓа во неговото дело „Република“ (Книга VII) и служи за да ја објасни природата на реалноста, знаењето и човечката перцепција.
Еве го накратко концептот, преточен во разбирлива слика:
Затворениците во пештерата
Замислете група луѓе кои од раѓање се затворени во подземна пештера. Оковани се така што можат да гледаат само право пред себе, во еден голем ѕид. Зад нив гори оган, а помеѓу огнот и затворениците има патека по која луѓе пренесуваат разни предмети (фигури на животни, луѓе, растенија).
Огнот фрла сенки од тие предмети на ѕидот пред затворениците. Бидејќи тие никогаш не виделе ништо друго, затворениците веруваат дека тие сенки се единствената вистинска реалност.
Ослободувањето и болното будење
Платон тогаш нè замислува како еден од затворениците се ослободува од оковите. Кога ќе се сврти кон огнот, светлината му ги заслепува очите и му предизвикува болка. Предметите кои ги гледа сега му изгледаат помалку реални од сенките на кои е навикнат.
Ако го извлечат надвор од пештерата, на сончева светлина, тој првично ќе биде целосно заслепен. Дури откако очите ќе му се прилагодат, тој ќе почне да го гледа вистинскиот свет:
- Прво ќе ги гледа одразите во водата.
- Потоа самите предмети и луѓе.
- На крајот, ќе погледне во Сонцето и ќе сфати дека тоа е изворот на светлината, животот и годишните времиња.
Враќањето во пештерата
Ослободениот човек чувствува сочувство за своите пријатели кои сè уште се долу. Тој се враќа во пештерата за да им ја каже вистината. Но, кога ќе влезе во мракот, неговите очи повеќе не се навикнати на темнината. Тој не може добро да ги препознае сенките како порано.
Другите затвореници мислат дека неговото патување надвор му го уништило видот и го направило луд. Ако тој се обиде да ги ослободи и да ги поведе нагоре, тие би го убиле само за да ја заштитат својата „реалност“.
Што всушност значи оваа приказна?
Платон ја користи оваа моќна метафора за да објасни неколку клучни поенти:
- Илузија наспроти реалност: Повеќето луѓе (затворениците) живеат во светот на сетилата — она што го гледаат и слушаат на површина, прифаќајќи го без критичко размислување (сенките). Вистинската реалност, според Платон, е светот на идеите (формите) до кој се стигнува само преку разумот.
- Улогата на образованието и филозофијата: Образованието не е „ставање знаење во нечија глава“, туку свртување на целото битие кон светлината (вистината). Тој процес е тежок, болен и бара напор.
- Судбината на филозофот (просветлениот): Ослободениот затвореник е филозофот. Неговата должност е да им помогне на другите, иако општеството често го исмева или го смета за опасен (ова е и директна референца за неговиот учител Сократ, кого Атињаните го осудиле на смрт).
Comments
Post a Comment
коментар: