ШАХ - мала историја, и еволуција на шахот

Шахот има долга и фасцинантна историја која се протега повеќе од 1.500 години. Иако неговата точна форма се менувала низ вековите, еве ги клучните фази на неговото појавување:

Корените во Индија (6-ти век)

Најраната форма на шахот се појавила во Индија во текот на 6-тиот век, за време на царството Гупта. Таа игра се викала Чатуранга (Chaturanga).

Името означувало „четири дивизии“ на војската: пешадија, коњаница, слонови и бојни коли (кои денес се претворени во пешаци, коњи, ловци и топови).

Персиското влијание: Шатранџ

Од Индија, играта се проширила во Персија (денешен Иран) околу 600-тата година под името Шатранџ.

Токму од Персија потекнува терминот „Шах-мат“, што доаѓа од персискиот израз „Shāh Māt“, што значи „кралот е во стапица“ или „кралот е мртов“.

Доаѓањето во Европа (9-ти до 15-ти век)

Преку арапскиот свет, шахот стигнал во Европа (најпрво во Шпанија и Италија) во 9-тиот век. Сепак, играта што ја знаеме денес се оформила кон крајот на 15-тиот век.

Кралицата како најсилна фигура: Во оригиналната верзија, фигурата што денес е кралица била многу слаба и се движела само по едно поле дијагонално. Околу 1475 година, во Европа биле воведени новите правила кои ја направиле кралицата најмоќна на таблата.

Краток преглед на еволуцијата:

Денешниот модерен облик на фигурите (т.н. Staunton дизајн) бил стандардизиран во 1849 година, што овозможило одржување на меѓународни турнири.

Пред да го добие името „шах“ и правилата што ги знаеме денес, играта поминала низ неколку фасцинантни фази. Ако се вратиме наназад, ќе видиме дека таа воопшто не била само забава, туку воена симулација.

Чатуранга (Индија, околу 550 н.е.)

Ова е „пра-шахот“. Се играл на табла од 8х8 наречена Аштапада. Клучната разлика била во воената симболика:

Раџа (Кралот): Се движел исто како денес.

Мантри (Советникот): Претходникот на кралицата, но бил многу слаб — се движел само по едно поле дијагонално.

Гаджа (Слонот): Претходникот на ловецот. Скокал две полиња дијагонално.

Ашва (Коњот): Се движел идентично како денешниот коњ (во форма на „L“).

Рата (Бојната кола): Претходникот на топот.

Падати (Пешаците): Се движеле само по едно поле напред.

Интересен факт: Некои историчари веруваат дека раната Чатуранга се играла со коцки, што значи дека среќата имала улога во тоа која фигура ќе ја поместите.

Шатранџ (Персија, 7-ми век)

Кога играта преминала кај Персијците, тие ја рафинирале и ја направиле поинтелектуална, отфрлајќи ги коцките.

Тука се појавуваат термините: „Шах“ (Кралот) и „Рух“ (Топ/Тврдина).

Играта била многу побавна од денешната. Бидејќи советникот (кралицата) и слонот (ловецот) биле со ограничен дострел, партиите траеле со часови, а главната стратегија била околу пешаците.

Далечни роднини: Сјангчи и Шоги

Додека Чатуранга се движела на запад, слични игри се појавиле и на исток, што сугерира заеднички предок или меѓусебно влијание:

Сјангчи (Кинески шах): Фигурите се ставаат на линиите (пресеците), а не во полињата. Постои „река“ на средината на таблата и „палата“ во која кралот мора да остане.

Шоги (Јапонски шах): Единствена по тоа што заробените фигури можете да ги вратите на таблата како ваши (правило за „спуштање“).

Зошто играта се сменила?

Главната промена се случила кога играта стигнала во Европа. На средновековните играчи Шатранџот им бил премногу бавен. Околу 1475 година, во Шпанија и Италија, фигурите добиле „моќ“:

Кралицата станала најмоќна (наместо најслаба).
Ловецот добил неограничен дијагонален дострел.

Овој нов стил тогаш го нарекувале „Mad Queen Chess“ (Шах на лудата кралица) поради огромната брзина со која партиите завршувале.

Comments

Прочитај повеќе

Келешот и 100 души под чергата

Во старо време, во времето кога уште шеташе голема војска низ земјата, живееше еден кутар Келеш. Ниту куќа имаше, ниту стока, а за мрзлив – по мрзлив од него немаше. Цел ден ќе си лежеше под сенка, ќе си фаќаше сеир и ќе чекаше некој нешто да му даде. Еден ден, некако се докопа до едно грне со мармалад. Си лапна слатко, си ги излижа прстите, па си легна да прилегне под тремот. Арно ама, мирисот на благиот мармалад донесе цел рој муви. Му зуеја над глава, му лазеа по носот, сè додека на Келешот не му пукна филмот. Зема еден партал, замавна со раката низ воздухот и – трас! – мавна право по мармаладот каде што беа собрани мувите. Се разбуди Келешот, погледна што направил и почна да ги брои со прстот: – Една, две, три, четири... дваесет и девет, триесет... Понатаму кутриот не знаеше да брои. Му се заплетка јазикот, па за да не се мачи, од триесет скокна директно на сто: – ...иии, сто! Сто души со еден удар отепав! – викна Келешот на цел глас, фалејќи се сам пред себе. Во тој м...

Прочитајте повеќе »

Скриениот код на Балканот (де-романизација на Балканот)

Зошто ДНК тестовите ве лажат за Александар Велики? Сигурно барем еднаш, додека сте скролале низ социјалните мрежи, ви излегла реклама за некоја од оние модерни компании за ДНК тестирање. Ветувањето е примамливо: „Испратете ни примерок од вашата плунка, платете 100 евра и дознајте дали во вашите вени тече крвта на Александар Велики или Филип Втори!“ Звучи фантастично, нели? Готови сте да ги извадите парите, убедени дека науката конечно ја решила најголемата балканска мистерија. Но, пред да го направите тоа, имам една лоша и една фасцинантна вест за вас. Лошата вест е дека тие реклами безобразно ве лажат. Фасцинантната вест е дека вистинската наука всушност откри нешто многу поинтересно во кралските гробници. Ајде да ги тргнеме митовите настрана и да погледнеме што навистина вели генетиката до денес, во 2026 година. Проблемот со „пепелта“ на Филип Втори Кога археолозите го открија спектакуларниот кралски комплекс во Вергина (древната Ајга), светот занеме. Златни ларнак...

Прочитајте повеќе »

Никита од Драговитија

Никита (во латинските извори запишан како Papa Nicetas или Niquinta ) бил влијателен богомилски епископ (водач) од Константинопол , кој живеел во 12 век. Тој е една од клучните историски фигури кои ја докажуваат директната врска и силното влијание на балканското богомилство врз средновековните дуалистички движења во Западна Европа, поточно врз Катарите (познати и како Албигојци) во Франција и Италија. Мисијата во Италија и Франција (1160-тите години) Во тој период, катарското движење во Ломбардија (Италија) и Лангдок (јужна Франција) веќе било во голем подем, но локалните заедници имале внатрешни сомнежи и поделби околу нивното духовно наследство и линија на ракополагање ( ordo ). За да го реши ова, Никита отпатувал на Запад. Тој имал огромен авторитет бидејќи доаѓал директно од Истокот, кој за Катарите бил изворот на „чистата и вистинска христијанска вера“. Носител на „радикалниот дуализам“ Пред доаѓањето на Никита, повеќето западни Катари практикувале умерен дуализам ...

Прочитајте повеќе »

Опсадата на Антиохија (1097–1098)

Опсадата на Антиохија била еден од најтешките и најсуровите моменти во Првата крстоносна војна. Таа се одвивала во две фази: Крстоносците го опседнуваат градот: Од октомври 1097 до јуни 1098 година, крстоносците гладувале и страдале пред ѕидините на Антиохија. Градот конечно паднал во нивни раце благодарение на предавство одвнатре (ерменски стражар по име Фируз му отворил капија на Боемунд од Таранто). Крстоносците стануваат опседнати: Само неколку дена по влегувањето во градот, пристигнала огромна муслиманска војска предводена од Кербога , атабегот на Мосул. Сега крстоносците биле тие кои биле заробени и опколени внатре во градот, без храна и со многу низок морал. Битката и „Чудото“ со Светото Копје Пресвртот се случил поради психолошки и религиозен поттик. Еден сиромашен монах, Петар Вартоломеј, тврдел дека имал визија во која Свети Андреј му открил каде е закопано Светото Копје (копјето со кое бил прободен Исус на крстот). По кратко копање во катедралата во Антиохиј...

Прочитајте повеќе »

Како „Првиот ден“ стана „Последен ден“

Константин Велики (Константин I), кој во 321 година од нашата ера го донел историскиот декрет со кој неделата ја прогласил за официјален ден за одмор во Римската Империја. Иако денес ова го гледаме како чисто христијански чин, вистината зад неговата одлука е фасцинантна мешавина од политичка прагматичност, верски синкретизам (мешање) и брилијантна стратегија за обединување на империјата. Еве како се случило тоа, што го поттикнало и какви биле реакциите. Зошто токму недела и зошто тогаш? Константин бил врховен владетел на империја која била длабоко поделена. Христијанството брзо растело, но паганството сè уште било доминантна сила, особено меѓу војската и елитата. Константин морал да најде начин да ги задоволи двете страни без да предизвика граѓанска војна. Кодот на „Непобедливото Сонце“ (Sol Invictus): Во декретот од 321 година, Константин всушност не ја нарекува неделата „ден Господов“, туку „Вредниот ден на Сонцето“ ( dies Solis ). Паганите во империјата го обож...

Прочитајте повеќе »

makgrom

Search This Blog