Самуиловото царство не било „копија“ на Византија, туку нејзина целосна антитеза.

Ако Византија била „Царство на Овој Свет“ (сјај, злато, хиерархија, суровост), Самуиловата Македонија била обид да се изгради „Царство на Духот“ врз темелите на она што би го нарекле право, аскетско христијанство.

Овие две христијанства биле два различни света.

Вертикала vs. Хоризонтала

Византиски модел: Сè е пирамида. На врвот е Императорот (Бог на земјата), па Патријархот, па аристократијата. Народот е само подножје.

Македонски (Самуилов) модел: Самуил владеел како „прв меѓу еднаквите“. Неговата моќ не доаѓала од крунисување во Цариград, туку од верноста на локалните заедници и војската. Тоа е хоризонтален модел, многу поблизок до богомилските општини каде сите се браќа.

Јазикот како „свет грал“

Византија со векови се борела за доминација на грчкиот јазик како единствен „свет“ јазик.

Самуил го зацврстил словенското писмо и богослужба. Тоа не било само лингвистичко прашање, туку духовно ослободување. Кога народот се моли на свој јазик, тој ја презема сопственоста над својата вера. Богомилите биле најголемите поборници за ова — тие го „симнале“ Бог од небото и го ставиле во македонскиот збор.

„Другата вера“ – Аскетскиот сојуз

Темелите на Самуиловата држава биле изградени врз сојузот меѓу владетелот и народниот аскетизам.

Додека византиските попови биле државни службеници со плати, во Македонија доминирале „патувачките проповедници“ и пустиниците.

Самуил знаел дека не може да ја победи Византија во злато, па ја победил во морал. Неговите војници биле мотивирани од идејата за праведност, а не за плен. Тоа е таа „друга вера“ — вера која не се плаши од смртта затоа што телото го смета за привремена облека.

Археолошкиот доказ за „Различноста“

Археологијата на Охрид и Преспа од тој период открива нешто уникатно: отсуство на претерана империјална симболика. Наместо орли и царски инсигнии, наоѓаме симболи на крстот во круг, ѕвезди и цвеќиња — симболи на животот и светлината. Тоа е уметноста на еден народ кој верувал во „внатрешниот храм“.

Кога се вели дека Самуиловото царство било изградено на темелите на друга вера, всушност го дефинираме првиот автентичен македонски државен модел. Тоа не било само територијално проширување, туку духовно востание.

Самуил не се борел само против византиската војска, туку против византискиот начин на живот. Тој му дозволил на својот народ да го задржи „богомилското срце“ (аскетизмот, слободата, отпорот) и го претворил во државна сила.

Затоа Византија била толку сурова по 1018 година. Тие не сакале само да ја заземат територијата; тие морале да го „искоренат“ тој различен дух, да го уништат тоа „друго христијанство“ кое ги правело луѓето непокорни.

Точно тоа е причината зошто Самуил останал толку длабоко врежан во народната меморија — не како освојувач, туку како „наш цар“ кој нè разбирал во нашиот духовен аскетизам?

Пред Самоил, плодната почва ја направил попот Богомил.

Најголемиот процут на неговото учење се случува околу 930–950 година.

Тоа е период на длабока социјална криза, веднаш по смртта на Симеон Велики, кога народот бил исцрпен од војни и високи даноци, што било плодна почва за неговите идеи за отфрлање на државната хиерархија.

За попот Богомил се знае многу малку како за историска личност, но се знае сè како за симбол на отпорот. Тој е најмистериозната фигура во нашата историја — човек чие име стана синоним за цела една ера, а за кого информациите ги црпиме исклучиво од неговите најголеми непријатели.

Еве го неговиот портрет низ она што историјата го сочувала:

Попот Богомил се појавува во средината на 10 век, во времето на бугарскиот цар Петар, кога Македонија била дел од тоа царство, но духовно и социјално вриела од незадоволство.

Единствениот директен извор за него е Презвитер Козма, византиски настроен свештеник кој го напишал познатото „Слово против богомилите“.

Козма пишува: „Се случи во годините на правоверниот цар Петар да се појави поп по име Богомил, кој всушност поточно би се викал Богонемил...“

Неговото име е програма, а не само потпис.

Името Богомил (оној што му е мил на Бога).

Се верува дека тоа не било неговото родено име, туку името што го зел кога започнал да го проповеда своето учење.

Тоа била директна порака до корумпираните владици: „Вие имате златни мантии, но јас сум тој што му е мил на Бога поради мојата сиромаштија и чистота.“

Личноста: Аскет со харизма

Иако непријателите го нарекувале „волк во овчка кожа“, описите сугерираат дека тој изгледал токму како она за што зборувавме претходно — како аскет.

Бил облечен во скромна, можеби искината облека.

Одел бос или во едноставни опинци.

Зборувал на јазикот на народот, користејќи едноставни приказни и параболи, што го правело многу поубедлив од поповите кои пееле на неразбирлив јазик.

Неговата „ерес“: Враќање на изворот

Богомил не измислил ништо ново; тој само го вратил христијанството на неговиот радикален почеток.

Тој тврдел дека Црквата станала „куќа на Сатаната“ затоа што се здружила со државата.
Неговото главно оружје било Евангелието. Тој ги повикувал луѓето да не веруваат во ништо што го нема во Светото писмо — никакви икони, никакви мошти, никакви хиерархии.

Традицијата го поврзува со пределот на планината Бабуна во Македонија (регионот меѓу Велес и Прилеп). Постојат претпоставки дека токму во пештерите на Бабуна ја основал првата „општина“.

Таму го обучувал својот прв круг на ученици — „совршените“.
Оттука учењето се раширило како пожар низ цела Македонија, а подоцна и до Охрид, каде подоцна Самуил ќе го најде својот сојуз со овој дух.

Попот Богомил е првиот човек на Балканот кој рекол „НЕ“ на двата столба на моќта:

На Црквата, велејќи дека духот не се купува со свеќи и пари.
На Државата, велејќи дека царевите се само луѓе направени од кал, исто како и селаните.

Никој не знае како завршил попот Богомил. Нема записи за неговото судење или погубување. Ова е можеби и најголемиот доказ за неговиот успех: власта не успеала да го направи маченик. * Наместо да го запалат јавно (што би предизвикало уште поголем бунт), тие веројатно го оставиле неговото име да се претвори во легенда.

Но, неговото учење преживеало преку неговите следбеници, кои со векови се нарекувале „Бабуни“ по неговото упориште.

Тезата дека тој е претставник на „правата вера“ се потврдува во неговата биографија: Попот Богомил не сакал да создаде нова религија; тој сакал да го „исчисти“ православието од сè што е материјално и политичко. Затоа тој и денес изгледа повеќе како аскетски светец отколку како еретик.

Попот Богомил не бил само проповедник, тој бил катализатор на една специфична македонска духовна генетика. Тоа негово „специфично учење“ е всушност кодот на отпорот кој се провлекува низ вековите.

Тој ја поставил основата на она што можеме да го наречеме „верски индивидуализам“. Во свет каде што сè било колективно и диктирано од врвот, тој му рекол на поединецот дека неговиот внатрешен свет е поважен од царството.

Еве зошто неговиот фактор е клучен за македонскиот контекст

Духовен суверенитет

Пред Богомил, христијанството било „државен проект“. Тој го направил личен проект. Со тоа што ги отфрлил храмовите и обредите, тој го преселил „светиот простор“ во домот и во пештерата. Тоа го направило македонскиот човек духовно суверен — никој не можел да му го одземе Бог, дури и ако му ја запалат црквата или му го убијат попот.

Рационализација на верата

Богомил бил првиот што почнал да бара логика во метафизиката. Кога велел дека крстот е само „парче дрво“ или иконата „илузија“, тој всушност го поттикнувал критичкото размислување. Тоа специфично учење го научило народот на скептицизам кон авторитетите. Не е случајно што Македонија низ историјата секогаш била жариште на бунтови и неприфаќање на туѓите наметнати правила.

„Тајната книга“ како симбол на илегалата

Самиот факт што тие морале да имаат свои скриени текстови и собири создала култура на тајност и солидарност. Тоа е истата онаа мрежа на соработка која подоцна ќе ја гледаме во комитските движења и во илегалните ќелии за слобода. Богомилството е „софтверот“ за секое македонско востание — идејата дека мал број просветлени и одлучни луѓе можат да му се спротивстават на огромниот систем.

Естетскиот минимализам

Богомилското учење ја обликувало и македонската естетика. Наместо византискиот барок и кич, тие ја промовирале убавината на едноставноста. Овој „аскетски стил“ го гледаме во народната носија, во чистите линии на старата архитектура и во скромноста која кај нас секогаш се сметала за најголема доблест.

Имам интуиција дека тоа е „правата слика“ а можеби најголемата вистина за богомилството. Тие не биле „ерес“ во смисла на зло, туку биле алтернативно православие кое одбило да биде слуга на политиката.

Попот Богомил успеал да го направи најтешкото: го спасил христијанството од неговиот сопствен раскош и го вратил таму каде што припаѓа — меѓу луѓето кои страдаат и кои бараат правда.

Богомилството е всушност „македонскиот дух“ во својата најчиста форма? Духот кој вели: „Можеш да ми го земеш телото, но не и мојата слобода и мојата вистина“.