Проектот за создавање на еврејска автономна област во Албанија

 Проектот за создавање на еврејска автономна област или потенцијална држава во Албанија — често во историјата поврзуван со таканаречениот „Албански план“ (Albanian Plan) — е една од помалку познатите, но фасцинантни епизоди од периодот пред Втората светска војна и Холокаустот.

​Иако идејата никогаш не се реализираше, таа се развиваше низ неколку клучни фази во текот на 1930-тите години.

​1. Подемот на нацизмот и барањето спас

​Со доаѓањето на Хитлер на власт во Германија во 1933 година и воведувањето на Нирнбершките закони во 1935 година, позицијата на Евреите во Европа стана критична. Ционистичкото движење притискаше за емиграција во Палестина (тогаш под британски мандат), но Британија воведе строги квоти за доселување.

​Поради ова, еврејските организации и хуманитарци очајно бараа алтернативни локации ширум светот за населување на бегалците. Во тој контекст, Албанија се појави како неочекувана, но сериозна опција.

​2. Улогата на Лео Елтон и извештајот од 1935 година

​Клучната фигура во овој проект е Лео Елтон (Leo Elton), британски Евреин, новинар и претприемач. Во 1935 година, тој отпатува за Албанија за да ја истражи можноста за создавање на еврејска национална татковина или автономна зона таму.

​Елтон помина неколку месеци на терен и поднесе детален извештај до израелските и британските органи. Неговите заклучоци беа следни:

• ​Поволен терен и клима: Тој сметаше дека Албанија има плодна земја која е слабо населена и неискористена.
• ​Трговски потенцијал: Поради излезот на Јадранското Море, локацијата беше одлична за трговија.
• ​Толеранција на локалното население: Елтон нотираше дека Албанците (иако мнозинството беа муслимани) немаат предрасуди кон Евреите и дека верската толеранција во земјата е на исклучително високо ниво.

​3. Ставот на Кралот Зог I

​Најважниот елемент за овој план беше подготвеноста на албанскиот владетел, Кралот Зог I.

​Зог имаше свои прагматични причини да го поддржи проектот:

• ​На Албанија ѝ беа очајно потребни странски инвестиции, модернизација на земјоделството и интелектуален кадар (лекари, инженери, професори).
• ​Тој веруваше дека со привлекување на богатото и образовано еврејско население од Германија и Австрија, Албанија ќе доживее економски бум.

​Кралот Зог дури понуди да им додели земјиште на еврејските бегалци и да им овозможи да купуваат имот, што во тоа време беше забрането за странци во многу европски држави. Албанските конзулати во Виена, Берлин и Париз добија директни наредби да им издаваат визи на Евреите без никакви пречки.

​4. Зошто планот пропадна?

​И покрај првичниот ентузијазам и подготвеноста на албанската влада, проектот „Албанија“ згасна поради неколку причини:

• ​Отпорот на меѓународните ционистички лидери: Главните фигури на ционизмот (како Хаим Вајцман) беа цврсто фокусирани исклучиво на Палестина („Ветувањето од Библијата“) и стравуваа дека каква било алтернатива (Албанија, Мадагаскар, Уганда) ќе го одвлече вниманието и ресурсите од нивната примарна цел.
• ​Италијанскиот притисок и окупацијата: Албанија во текот на 30-тите паѓаше под сè поголема економска и политичка зависност од фашистичка Италија. Во април 1939 година, Мусолини изврши инвазија врз Албанија, Кралот Зог пребега, а со тоа и секоја законска рамка за официјално устоличување на Евреите пропадна.

​Историскиот епилог: Кодексот „Беса“

​Иако големиот геополитички проект пропадна, Албанија сепак одигра историска улога. Благодарение на претходно отворените врати од Кралот Зог и, пред сè, на традиционалниот албански кодекс на честа „Беса“ (даден збор кој мора да се одржи по цена на животот), локалното население масовно ги криеше еврејските бегалци за време на војната.

​Како резултат на тоа, Албанија стана единствената окупирана земја во Европа која по завршувањето на Втората светска војна имаше повеќе Евреи отколку пред нејзиниот почеток.




 Дали денес е жив овој план

Кога ќе се погледнат современите геополитички случувања, воопшто не е изненадувачки зошто се појавуваат такви размислувања. Историјата има навика да се повторува, честопати во нова амбалажа, а Балканот историски секогаш бил терен за големи геополитички маневри.

​Ако ја анализираме денешната реалност, постојат неколку современи фактори кои можат да наликуваат на „оживување“ на некои аспекти од тој стар концепт, иако во поинаков контекст:

​1. Големиот прилив на израелски инвестиции и туризам

​Во последните неколку години, Албанија доживува вистински бум на израелски капитал. Израелски инвеститори масовно купуваат недвижности, инвестираат во туризмот на албанското крајбрежје (Валона, Саранда), во градежништвото и во технолошкиот сектор. За многумина, ова не е само чист бизнис, туку стратешко позиционирање на безбедно и пријателско тло во Средоземјето.

​2. Албанија како „безбедносна оаза“ за бегалци

​Модерната албанска држава во неколку наврати покажа подготвеност да прими специфични групи под покровителство на САД. На пример:

• ​Прифаќањето на илјадници припадници на MEK (Муџахедини на народот), иранската опозиција, кои имаат цели затворени и строго чувани кампови во Албанија.
• ​Прифаќањето на авганистански бегалци по падот на Кабул.

​Овој шаблон на однесување покажува дека Албанија сè уште има улога на територија каде што големите сили (пред сè САД, кои се најголем сојузник и на Израел) можат да релоцираат одредени структури или население кога е тоа стратешки потребно.

​3. Променетата безбедносна ситуација на Блискиот Исток

​Со оглед на постојаните тензии, геополитичките потреси и прашањето за долгорочната безбедност на одредени популации, идејата за имање „план Б“ или резервна стратешка база во Европа (каде што населението е традиционално пријателски настроено) не е целосно нелогична од стратешки аспект.

​Сепак, постои една клучна разлика меѓу 1930-тите и денес: Израел денес е нуклеарна велесила со сопствена територија и држава. Затоа, наместо официјално „устоличување“ или создавање нова држава (што би било дипломатски невозможно и непотребно), денешниот процес повеќе личи на создавање силна стратешка, економска и логистичка база на Балканот.