Самодвижечки камења

 Градилиште некаде во околината на Прилеп. Сонцето веќе почнува да пече, а екипата ја користи заслужената триесетминутна пауза за доручек. Седат на дрвени палети во сенката на еден недовршен ѕид. На импровизираната маса од превртена гајба има паштети, бел леб, домати и неизоставното дволитарско пиво во пластика.

​Главни ликови во дебатата:

• ​Цане (52): Стар мајстор, итар, поминал сè во градежништвото. Не верува во ништо додека не го пипне со рака или додека не го крене со кран.
• ​Игор (28): Помлад работник, постојано на телефон, сака интересни факти и научни емисии на Јутјуб, ама на градилиштето уште го јаде лебот на постарите.
• ​Трајче (45): Човек од народот, скептик, за него сè што е надвор од Македонија е или американска пропаганда или филмска монтажа.

​Игор: (бришејќи ја устата со ракав, гледа во телефонот) Еј луѓе, абе стварно имало едно место во Америка, пресушено езеро... Камењата сами оделе по калта, правеле трки! Некои тежеле и над 300 кила. Сами од себе, со километри шетале.

​Трајче: (се запердашува со парче леб во раката) Ајде бе, Игорче, уште веруваш во бабини деветини! Камења тркале се... Да не им ставиле и бандажи подолу? Дај не ме смеј, јади таму паштетата, нè чекаат уште три палети блокчиња за качување.

​Игор: Не бе, Трајче, вистина е! Научници го докажале со камери во 2014 година. Зимно време ќе фател тенок лед, вода подолу, па силен ветер ќе ги дувнал ледените плочи и тие како едра ги влечеле карпите по лизгавата кал.

​Цане: (полека отвора едно ладно пиво, го погледнува Игор со потсмев под мустаќот) Игорче, синко... Како е можно бе да се лизга толкава тежина на толку тенок лед? Па ако е тоа така можно, тогаш на газда Ванчо нема да му се потребни камиони да ги пренесува мермерните плочи од Сивец долу во градот! Ќе ги пуштевме преку зима по Плетвар на тенок лед, ветерот од Бабуна ќе ги донесеше директно пред мешалка!

​(Трајче пука од смеење, го удира Цане по рамо)

​Трајче: Е така кажи му, мајстор Цане! Нема шанси... Тоа американците снимаат филмови за замачкување очи, да привлекуваат туристи. Како ќе бутне ветер карпа од 300 кила? Самиот ветар нема толкава сила.

​Игор: Чекајте де, не сте во право. Трик е во површината! Не е работата ветерот да дува во самиот камен. Водата кога ќе замрзне, прави ледена плоча голема колку три фудбалски игралишта. Каменот е заглавен во неа. Е сега, кога тој ветер ќе удри во плоча од неколку илјади квадрати, тоа ти е огромно ледено едро. Се создава колосална сила. А одолу нема асфалт како на Плетвар, туку пустинска кал, полигава од масло. Коефициентот на триење е нула! Иста таква работа има и на други места во светот — во Чиле на Атакама, па дури и во Шпанија. Таму нема Американци да лажат.

​Цане: (се замислува малку, го врти шишето во рака) Чекај, чекај... Значи викаш, калта подмачкува, а ледот собира ветер? Па, ако размислиш малку како инженер... кога подлогата е како сапун, и мал притисок прави движење. Ама пак ми е многу пустинска приказна тоа.

​Трајче: Па добро де, ако така лесно се шетаат карпи со помош на вода и подмачкување, тогаш излегува дека и големите камени блокови од египетските пирамиди ги носеле на ист начин? Со лед во сред Египет?

​Игор: Е, за пирамидите немало лед, ама фората со подмачкувањето е буквално иста! Неодамна најдоа цртежи по гробниците. Египќаните ги влечеле тие блокови од по два-три тона на дрвени санки. Ама пред санката, еден човек постојано истурал вода на песокот.

​Трајче: Е сега па и ти... Вода на песок? Па ако истуриш вода на песок, уште повеќе ќе заглави санката, ќе стане кал!

​Игор: Не, Трајче! Ако истуриш многу — да, ама ако истуриш точно колку што треба, зрнцата песок се поврзуваат и песокот станува тврд како бетон. Холанѓани го тестираа ова во лабораторија. Триењето се намалува за цели 50 проценти! Наместо сто луѓе да влечат, со малку вода им требале само педесет. А и најголемиот дел од патот блоковите ги носеле со бродови по каналите од Нил, директно до градилиштето. Водата ја завршувала цела тешка работа.

​Цане: (станува од палетата, го фрла празното шише во кантата и ја поправа кацигата) Е, ова за песокот и водата веќе држи вода. И ние кога фрламе кошулка, ако не ја погодиш влажноста на песокот, ништо не правиш. Старите знаеле физика подобро од нас, без факултети. Ама за тие камењата во Америка што си играат трки... Игорче, дури не појдеме јас и ти таму, со гајба пиво да поседиме една зимска ноќ во пустината и да ги видиме со очи како ораат низ калта — јас сепак ќе си верувам на мојот кран.

​Трајче: (се смее и станува) Ајде, заврши паузата, доста беше филозофирање. Остави ги Египќаните и Американците, нè чека нашиот „мермер“ тука. Игорче, фаќај лопатата и подмачкај ја таму мешалката со малку вода, да видиме дали ќе врти сама како во Долината на смртта!

​(Сите тројца се смеат и се враќаат на скелетот, додека звукот на мешалката повторно го исполнува градилиштето.)

Фасцинантен природен феномен кој со децении ги збунуваше научниците.

​Ова место се вика Долина на смртта (Death Valley) во Калифорнија, САД, а специфичната локација каде што се случува ова е пресушеното езерско дно наречено Рејстрек Плаја (Racetrack Playa).

​Таму, камењата (од кои некои тежат и над 300 килограми) се движат по рамната површина и зад себе оставаат долги, видливи траги во калта, како навистина да се тркаат. Со години никој ги немаше видено како се движат во живо, што создаде многу теории на заговор — од вонземјани и магнетни полиња, па сè до виорни ветрови.

​Како всушност „одат“ камењата?

​Енигмата беше конечно решена во 2014 година кога тимот научници успеа да го улови движењето со камери и GPS уреди. Тајната е во совршена комбинација на неколку природни елементи:

• ​Мали количини вода: Во зима, ретките дождови или стопениот снег создаваат плиток слој вода на сувото дно од езерото.
• ​Ноќен мраз: Во текот на ноќта, температурата во пустината паѓа под нулата. Водата се замрзнува, но не целосно — се создава многу тенок, како стакло мазен слој мраз (дебел само неколку милиметри), во кој камењата се делумно заробени.
• ​Сонце и ветер: Наутро, сонцето почнува да го топи мразот, кршејќи го на големи плочи. Тогаш, дури и умерен ветер е доволен за да ги придвижи овие ледени плочи. Мразот делува како „едро“ и ја турка карпата, која лесно лизга по течната кал под неа.

​Кога водата целосно ќе испари и калта ќе се исуши, мразот го снемува, а зад камењата остануваат само совршено зачуваните траги во калта кои сведочат за нивната „трка“.

Ако Калифорнија изгледа далеку и сомнително, еве уште неколку локации во светот каде што камењата го прават апсолутно истото:

​1. Лагуна Алтапланика (Чиле) – Трки на 4.000 метри висина

​Ова е можеби најдобриот доказ дека не е во прашање некоја американска измама. Во пустината Атакама во Чиле, на огромна надморска височина, постојат пресушени солени езера каде што се случува идентична работа. Разликата е што таму ветровите се уште посурови, а ноќните температури редовно паѓаат длабоко под нулата. Научниците таму ги снимија истите траги во солената кал – тенка кора мраз, лизгава површина и силен ветер кој ги „шета“ карпите.

​2. Шпанија (Манча Реал) – Феноменот во Европа

​За ова не мора да одиме преку океанот. Во јужна Шпанија, на дното на едно периодично езеро (Anatila), научниците открија камења кои се движат сами и оставаат траги до стотина метри. Таму локалните Шпанци со векови мислеле дека тоа го прават вештерки или дека станува збор за некакви подземни води. Кога шпанските геолози го истражуваа местото, го најдоа истиот виновник: алги на дното кои кога ќе се навлажнат стануваат полигави од сапун, и зимскиот мраз кој ги зафаќа камењата како пловило.

​3. Намибија (Пустината Намиб) – Трки на песок

​Еве една малку поинаква варијација. Во Африка, на одредени глинени платоа опкружени со песочни дини, исто така се наоѓаат камења со долги траги зад нив. Разликата овде е што наместо дебел мраз, главната улога ја играат екстремните утрински магли кои доаѓаат од Атлантскиот Океан. Тие ја прават глината екстремно лизгава, а силните пустински ветрови (кои дуваат со над 80 км/ч) буквално ги тркалаат или влечат камењата по калта, без воопшто да има потреба од замрзнување.

​Зошто е тешко да се поверува?

​Проблемот со овој феномен е што мозокот ни е навикнат на цврсти патишта. Ние знаеме колку мака треба за да се помести мермерна коцка на градилиште или на асфалт – триењето е огромно.

​Но, во овие специфични пустински езера, коефициентот на триење паѓа речиси на нула. Кога подлогата е полигава од масло, а карпата е „закачена“ за ледена плоча голема колку една зграда, ветерот веќе не дува во каменот – тој дува во леденото едро.