Апостол и евангелист Матеј

 

 Цариникот Матеј

​ 

• ​Матеј се нарекувал и Левиј, синот на Алфеј. Името Матеј значи „Дар од Господ“. Неговиот татко, Алфеј, се споменува и како татко на другиот апостол, Јаков (понекогаш наречен Јаков Алфеев), што би значело дека тие можеби биле браќа, иако ова не е потврдено со сигурност.
• ​ Работел во Капернаум, град на северниот брег на Галилејското Езеро. Капернаум бил важна раскрсница и трговски центар, што го правело идеален за собирање даноци.
• ​ Матеј не бил само обичен даночник. Тој бил цариник кој собирал даноци за римската окупаторска власт, или најверојатно за Ирод Антипа, кој бил римски вазал-тетрарх. Тие собирале патарини за стока, даноци за земја и други такси.
• 
  

​Професијата цариник во Јудеја од 1 век имала длабоки верски и социјални импликации:

• ​ Соработката со Римјаните била гледана како предавство на еврејскиот народ и на нивниот Бог. Цариниците биле исклучени од синагогите и се сметале за „нечисти“ и „грешници“ – полоши дури и од проститутките. Побожните Евреи, особено фарисеите, избегнувале секаков контакт со нив, сметајќи дека контактот води кон ритуално нечистотија.
• ​Системот дозволувал цариниците да наплатуваат сума поголема од официјално определената (маргина), која ја задржувале за себе. Ова довело до широко распространета корупција, што дополнително ја зацврстило омразата кон нив.
• ​Иако омразени, цариниците честопати биле богати поради нивната можност да изнудуваат пари. Матеј, кога го напуштил својот живот, оставил зад себе значително богатство.

​

​Оваа позадина го прави моментот на неговиот повик еден од најмоќните во Евангелијата.

• ​ Матеј седел на царинарницата (канцеларијата за наплата), извршувајќи ја својата работа.
• ​Исус, поминувајќи низ Капернаум, го здогледува и едноставно му вели: „Врви по Мене!“ (Матеј 9:9; Марко 2:14; Лука 5:27).
• Во сите синоптички Евангелија, неговата реакција е иста: веднаш стана и тргна по Него. Ова зборува за моќта на Исусовиот авторитет и за подготвеноста на Матеј да ја остави својата удобна, но морално пропадната егзистенција.
• 
  
• 
  
  

2. Гозбата во Домот на Матеј

​Откако Матеј го прифатил повикот, тој сакал да ја прослави својата преобразба и да им оддаде чест на својот нов Учител.

• ​Голема Гозба: Матеј приредил „голема гозба“ (Лука 5:29) во својот дом во Капернаум. Со оглед на неговата финансиска состојба како цариник, ова веројатно бил многу раскошен оброк.
• ​Гости: Покрај Исус и Неговите ученици, Матеј ги поканил и луѓето од неговиот социјален круг: други цариници и „грешници“ (Лука 5:29-30). Тој сакал неговите пријатели и колеги, кои биле соочени со истата стигма, да се сретнат со Личноста која му понудила нов почеток.

​Реакцијата на Религиозните Водачи

​Присуството на Исус меѓу ваквите луѓе веднаш предизвикало скандал.

• ​Факт на Саботажа: Кога фарисеите и нивните книжници ги виделе Исус и Неговите ученици како јадат и пијат со цариници и грешници, тие се сопнале.
• ​Прашањето до Учениците: Наместо директно да Го прашаат Исус, тие се обратиле кон Неговите ученици со осудувачко прашање: „Зошто вашиот Учител јаде и пие со цариници и грешници?“ (Матеј 9:11).
• ​Верски Приговори: Според нивното толкување на Законот и ритуалната чистота, седењето и јадењето со нечисти луѓе значело дека и самите тие се контаминирани. За фарисеите, Исус, кој се претставувал како праведник, требало да ги избегнува овие луѓе.

​Исусовиот Одговор (Клучна Поука)

​Исус, откако го слушнал прашањето, им дал еден од најважните одговори за смислата на Неговата мисија:

​„Не им треба лекар на здравите, туку на болните.“

​„Одете и научете што значи: Милост сакам, а не жртва (цитат од Осија 6:6). Зашто, Јас не дојдов да ги повикам праведните, туку грешниците на покајание.“ (Матеј 9:12-13)

​Оваа изјава јасно ја дефинира Неговата цел:

1. ​Божјата Милост е за сите: Исус покажал дека Божјиот повик е универзален и е наменет токму за оние кои се најоддалечени и најпрезирани.
2. ​Поважна е Милоста: Тој ја истакнал разликата помеѓу слепото држење до ритуалните правила (жртва) и суштината на Законот – милосрдност кон човекот.

​Овој настан бил јавен печат на Матеевиот нов живот и Неговата вклученост во кругот на Дванаесетте апостоли.

3. Апостолска Дејност и Евангелието

​Откако станал ученик, Матеј влегол во кругот на Дванаесетте апостоли и се посветил на проповедањето и запишувањето на Христовото учење. Неговото минато како цариник, парадоксално, му дало уникатни вештини за оваа улога.

​А. Матеј Како Евангелист

​Свети Матеј е традиционалниот автор на Евангелието по Матеј, првата книга во Новиот Завет.

• ​Вештини за Пишување: Како цариник, тој бил писмен, вешт со броеви и записи, што му овозможило прецизно да ги запише говорите и настаните од животот на Исус.
• ​Јазик и Целна Публика: Се верува дека Матеј прво го напишал Евангелието на арамејски или хебрејски јазик (јазикот на Евреите во Палестина), а потоа тоа било преведено на грчки. Неговата публика била првенствено составена од Евреи.
  
  

​Матеј ја имал јасната цел да докаже дека Исус е долгоочекуваниот Месија (Христос). Затоа, неговото Евангелие е:

1. ​Нагласување на Пророштвата: Тој постојано цитира од Стариот Завет со фразата: „...за да се исполни реченото преку пророкот...“ (на пр., Матеј 1:22, 2:15, 2:17).
2. ​Родословието (Матеј 1:1-17): Започнува со родословие кое го поврзува Исус директно со Авраам и царот Давид, што е клучно за докажување на Неговото месијанско право.
3. ​Учителот: Матеј организирал голем дел од Христовото учење во пет големи говори (како петте книги на Мојсеј – Петокнижието), нагласувајќи го Исус како нов законодавец. Најпозната од овие е Беседата на Гората (глави 5, 6 и 7).
4. ​Царството Небесно: Матеј најчесто го користи изразот „Царството Небесно“ наместо „Царството Божјо“ (од почит кон Божјото Име), нагласувајќи дека ова царство е духовна реалност што започнува со Исус.

​Б. Мисионерска Проповед

​По настаните на Педесетница (слегувањето на Светиот Дух), апостолите се разделиле.

• ​Почетна Работа: Матеј прво проповедал меѓу еврејскиот народ во Јудеја и околните области.
• ​Пат кон Исток: Според црковната традиција, тој потоа тргнал кон исток, проповедајќи во:
  • ​Сирија
  • ​Партија (регион што ги опфаќал делови од денешен Иран)
  • ​Мидија (дел од денешен Иран и Ирак)
  • ​Етиопија (понекогаш наречена Хирканија).

​Во овие далечни земји тој основал црковни заедници, лекувал болни и ги преобратил многубошците кон христијанството.

4. Мачеништво и Наследство

​А. Мачеништво во Етиопија

​Мисионерската работа на Матеј во далечната Етиопија (Хирканија) била полна со предизвици, но и со голем успех, што на крајот довело до неговата насилна смрт.

• ​Преобраќање на Владетелот: Според црковната традиција, Матеј успеал да ја преобрати Ефигенија, ќерката на локалниот владетел (или кнез). Преку чуда и проповедање, тој го довел и самиот владетел до верата, кој дури и изградил црква.
• ​Судирот со Наследникот: По смртта на тој владетел, власта ја презел неговиот син, Хертак (или Фуфлиус), кој сѐ уште бил паганин. Хертак се заљубил во неговата братучетка, Ефигенија, која веќе се посветила на Бога.
• ​Смртна Казна: Кога Матеј ја одбил наредбата на Хертак да ја убеди Ефигенија да се омажи за него, принцот наредил Матеј да биде фатен. Според повеќето преданија, Матеј бил прободен со копје (или меч) додека ја служел Божествената Литургија пред олтарот. Така, тој станал маченик за својата вера.

​Б. Наследство и Почитување

​Иако неговиот живот завршил насилно, неговото наследство живее низ вековите.

• ​Симбол (Иконографија): Во христијанската уметност, Матеј е симболизиран со Ангел или Човек со крилја. Ова е така бидејќи неговото Евангелие започнува со човечкото потекло на Исус (Неговото родовслово), нагласувајќи ја Христовата човечка природа.
• ​Мошти: Се верува дека неговите мошти биле пренесени во западна Европа. Денес, се почитуваат во Катедралата во Салерно, Италија, каде што се наоѓаат во криптата.
• ​Покровител: Поради неговата претходна работа како цариник, Свети Матеј е прогласен за заштитник на:
  • ​Банкарите и сметководителите
  • ​Даночниците
  • ​Берзанските посредници и сите кои работат со пари и финансии.