Когнитивна дисонанца е психолошки термин кој означува состојба на ментален дискомфорт или внатрешна напрегнатост. Оваа состојба се јавува кога едно лице се соочува со две или повеќе контрадикторни верувања, идеи, вредности или кога неговото однесување е во директен судир со она што го верува.
Теоријата за првпат ја поставил американскиот психолог Леон Фестингер во 1957 година.
Како функционира и зошто се јавува?
Човечкиот мозок природно стреми кон конзистентност (хармонија) во своите мисли и ставови. Кога ќе се појави конфликт помеѓу она што го мислиме и она што го правиме, се јавува непријатно чувство (дисонанца), кое не принудува да направиме нешто за да го намалиме тој притисок.
Класичен пример:
Лице кое е страствен пушач, а воедно е совршено свесно дека пушењето е штетно за здравјето. Овде имаме две спротивставени сознанија: „Сакам да живеам здраво“ и „Пушам цигари“. Овој судир создава психолошки немир.
Како луѓето се справуваат со когнитивната дисонанца?
За да го намали дискомфортот, човекот (честопати потсвесно) користи неколку механизми:
- Промена на однесувањето: Лицето ги остава цигарите (најтешкиот, но најздрав начин).
- Оправдување на однесувањето со менување на свеста: Наоѓање изговори од типот: „Животот е краток, мора од нешто да се ужива“ или „Дедо ми пушеше до 90 години и ништо не му беше“.
- Игнорирање или негирање на информациите: Одбегнување на медицински статии за штетноста на тутунот и фокусирање само на текстови кои тврдат дека стресот е поопасен од цигарите.
- Додавање нови верувања: „Вежбам секој ден и јадам здрава храна, па тоа го неутрализира пушењето“.
Зошто е важна когнитивната дисонанца во секојдневниот живот?
Овој феномен објаснува многу човечки однесувања:
- Тврдоглавост при дебати: Луѓето често одбиваат очигледни факти ако тие факти го рушат нивниот веќе изграден поглед на светот или политички став. Полесно е да се прогласи фактот за „лажна вест“ отколку да се признае грешката.
- Оправдување на скапи купувања: Откако ќе потрошиме премногу пари на нешто што можеби не ни треба, мозокот веднаш почнува да бара причини зошто тоа било „најпаметната можна инвестиција“ за да ја избегне вината.
Накратко, когнитивната дисонанца е психолошки одбранбен механизам кој ни помага да си останеме „во право“ пред самите себе, дури и кога реалноста нè демантира.
За да ја докаже оваа теорија, Леон Фестингер (заедно со неговиот колега Џејмс Карлсмит) во 1959 година го спроведе еден од најпознатите и најдуховитите експерименти во историјата на психологијата.
Експериментот покажа нешто фасцинантно: луѓето кои се платени помалку за да излажат, на крајот самите почнуваат да веруваат во лагата, за разлика од оние кои се платени дебело.
Експериментот: Досадната задача и лагата
Фестингер собрал група студенти и им дал да извршуваат екстремно досадни и монотони задачи во рок од еден час. Прво, со една рака морале да вртат дрвени клинови на табла за една четвртина круг напред-назад, а потоа да преместуваат калеми со конец од едно место на друго. Целта била јасна — да се создаде силно прекувремено чувство на досада и фрустрација кај секој учесник.
Кога часот завршил, истражувачите пристапиле кон клучниот дел од трикот. На студентите им било кажано:
„Следниот студент чека надвор. Неговиот асистент не се појави, а некој мора да му каже дека оваа задача е супер интересна, забавна и возбудлива. Дали би сакал ти да влезеш и да го излажеш за тоа?“
Тука студентите биле поделени во три групи:
- Група А (Контролна група): Само ја завршиле задачата и си заминале, без да лажат никого.
- Група Б: Биле платени само 1 долар (мала сума) за да влезат и да го излажат следниот студент дека задачата е супер.
- Група В: Биле платени дури 20 долари (сериозна сума за тоа време, еквивалент на околу 200 долари денес) за да ја кажат истата лага.
Сите студенти од Група Б и В се согласиле, влегле кај следниот учесник (кој всушност бил актер) и со насмевка го излажале дека преместувањето клинови е најзабавното нешто на светот.
Шок-резултатите: Кој навистина поверувал во лагата?
На крајот на целиот експеримент, независен испитувач ги анкетирал студентите со прашањето: „Колку навистина ви беше интересна задачата со клиновите?“
Логиката вели дека оние што добиле повеќе пари (20 долари) би требало да бидат посреќни и попатриотски расположени за задачата. Но, резултатите биле сосема спротивни:
- Оние со 20 долари (Група В): Признале дека задачата во реалноста била жива досада. Тие немале когнитивна дисонанца. Зошто? Бидејќи имале совршено оправдување за лагата: „Излажав, ама ме платија 20 долари. Тоа се многу пари, вредеше.“ Нивниот мозок бил мирен.
- Оние со 1 долар (Група Б): На анкетата тврделе дека задачата навистина била прилично интересна и едукативна!
Зошто се случило ова? (Психолошкиот механизам)
Студентите кои добиле само 1 долар се нашле во тешка когнитивна дисонанца. Нивниот мозок се соочил со две спротивставени мисли:
- „Јас сум чесен човек и не лажам за ситници.“
- „Штотуку излажав некого дека една глупава задача е забавна, а за тоа добив само беден еден долар.“
Бидејќи 1 долар не бил доволно силно оправдување за да си го зачуваат образот пред самите себе (не вреди да се брукаш за 1 долар), тие морале да најдат друг начин да го намалат внатрешниот дискомфорт. Со оглед на тоа што лагата веќе ја кажале и не можеле да го вратат времето назад, тие си го промениле сопственото уверување.
За да не се чувствуваат лошо, нивниот мозок ги убедил: „Па, чекај, всушност и не беше толку досадно... имаше некоја интересна логика во тоа вртењето на клиновите.“ На тој начин, лагата станала „вистина“ во нивната глава за да се отстрани психолошкиот конфликт.
Овој експеримент докажа дека кога луѓето прават нешто што не е во согласност со нивните убедувања, а немаат доволно надворешно оправдување (пари, присила, казна), тие ги менуваат своите внатрешни ставови за да си го оправдаат однесувањето.
Еден од најчистите, наједноставните и психолошки највпечатливите експерименти е „Експериментот со забранетата играчка“ (The Forbidden Toy Experiment), изведен во 1963 година од Елиот Аронсон и Џејмс Карлсмит.
Овој експеримент е брилијантен бидејќи ја трга на страна комплицираноста на возрасните и покажува како когнитивната дисонанца функционира на најчисто можно ниво — кај четиригодишни деца. Тој објаснува нешто парадоксално: колку е поблага казната за некое дело, толку побрзо човекот сам ќе се убеди дека тоа дело воопшто не го ни привлекува.
Еве како се одвивал експериментот.
Поставување на стапицата
Истражувачите ставиле група деца во соба полна со преубави играчки. Меѓу нив имало и една која била апсолутен хит — фасцинантен, модерен робот на батерии.
Прво, ги оставиле децата кратко да си поиграат со сите играчки, со што потврдиле дека роботот е убедливо најомилената играчка на секое дете. Потоа, истражувачот морал „накратко да излезе од собата“ и им кажал на децата дека можат да си играат со сè, освен со роботот.
Децата биле поделени во две групи со различен тип на закана:
- Група со БЛАГА закана: На овие деца им било кажано едноставно: „Не сакам да си играте со роботот. Ако си играте со него, ќе се налутам.“
- Група со СИЛНА закана: На овие деца им било кажано строго: „Строго е забрането да го допирате роботот. Ако го допрете, многу ќе се налутам, веднаш ќе ви ги земам сите играчки, ќе ве казнам и никогаш повеќе нема да ве пуштам овде.“
Истражувачот излегол, а децата биле тајно набљудувани преку еднострано огледало. Исходот од првиот дел: И во двете групи, децата успеале да му одолеат на искушението. Ниту едно дете не го допрело роботот, иако сите очи им биле вперени во него.
Клучниот пресврт: Што се случи со желбата?
Кога истражувачот се вратил, на децата конечно им било соопштено дека сега можат слободно да си играат со која било играчка што ја сакаат, вклучувајќи го и роботот. И тогаш биле измерени нивните чувства кон роботот.
Погледнете ја табелата од оригиналното истражување која покажува како се променило вреднувањето (Rating) на играчката во зависност од сериозноста на заканата (Strength of threat):
Резултати од оригиналното истражување
Резултатите ги изненадиле сите што очекувале казната да ја зголеми привлечноста на „забранетото овошје“:
- Децата со СИЛНА закана: Штом им било дозволено, веднаш се стрчале кон роботот. Тој сè уште им бил најомилен (всушност, кај 14 деца привлечноста се зголемила - Increase). Тие немале когнитивна дисонанца. Нивниот мозок имал логично надворешно оправдување: „Не играв со роботот затоа што тој чичко ќе ме казнеше сурово. Сега нема казна, па затоа пак го сакам.“
- Децата со БЛАГА закана: Кога им било дозволено да играат со роботот, тие го игнорирале и продолжиле да си играат со другите, помалку интересни играчки. Кај дури 8 деца привлечноста кон роботот драстично опаднала (Decrease). Тие едноставно го „одљубиле“ роботот!
Зошто се случило ова?
Овие четиригодишни дечиња паднале во стапицата на когнитивната дисонанца. Детето од благата група се соочило со две спротивставени мисли во својата глава:
- „Јас многу го сакам овој робот.“
- „Јас не играм со овој робот, а казната за тоа е сосема блага и безначајна (чичкото само малку ќе се налути).“
Бидејќи казната била премногу мала за да послужи како силно оправдување за неиграњето, детето немало надворешен изговор за своето однесување. Мозокот морал сам да го реши овој внатрешен конфликт. За да си објасни зошто не игра со нешто толку убаво, мозокот го сменил сопствениот став и го убедил детето: „Па... всушност, овој робот и не е толку забавен. Дури е и малку глупав. Затоа и не играм со него.“
Овој експеримент совршено покажува како функционира внатрешната мотивација.
Ако сакате некој (дете, вработен, партнер) привремено да престане да прави нешто — силна закана и сурова казна вршат работа. Но, во моментот кога ќе ја тргнете казната, тие ќе се вратат на истото однесување со уште поголема желба.
Меѓутоа, ако употребите минимален притисок (блага закана), личноста сама ќе претрпи когнитивна дисонанца и самата во својата глава ќе го промени ставот, убедувајќи се себеси дека „таа всушност воопшто не ни сака да го прави тоа“. На тој начин, промената на однесувањето станува трајна и внатрешна.
Comments
Post a Comment
коментар: