– Татко ти... ја носел на Мечкин Камен? – праша Ило со шепот кој звучеше како заклетва.
– Ја носеше каде што требаше – кратко одговори мајстор Наум, па со раката нежно помина преку кундакот, како да гали стар пријател. – Ама ја чуваше во тајност. Затоа што пушката без ум е само парче метал што те носи право на бесилка. Окупаторот има илјадници вакви, Ило. Имаат митралези, камиони, авиони. Ако излезеш со ова на сокак како усукан петел, ќе те згазнат како бубашваба.
Трајче, кој сè уште стоеше до вратата, се прекрсти во мракот. Лицето му беше бледо како охридскиот галеб во зима.
– Мајсторе... ова е лудост – промрмори Трајче, со глас што трепереше од страв. – Ако патролата се врати, ако направат претрес заради тоа што Ило лаеше во меаната... сите нè нема. И нас, и дуќанот. Што ќе им кажеме? Дека го чуваме Илинден под подот?
– Нема да направи претрес – одекна непознат, длабок глас од најтемниот агол на бакалницата, зад големите вреќи со сол.
Трајче потскокна и за малку ќе го собореше тешкото мандало од вратата. Ило инстинктивно посегна со раката кон отворот во подот, но мајстор Наум само крена рака, останувајќи совршено мирен. Пламенот на гасната ламба наеднаш заигра, како невидлив ветер да влегол низ затворените капаци.
Од сенката зад вреќите полека излезе силуета. Беше тоа маж со среден раст, облечен во долго, темно палто износено од дождови и патувања. На главата носеше качкет спуштен ниско над очите, така што лицето му остануваше во постојан мрак. Не оставаше звук додека чекореше – неговите чекори на каменот беа неми, како да чекори по памук, а не по охридска калдрма.
Тоа беше Тој. Талкачот.
Ило и Трајче подгореа со очите. Го знаеја од приказните што старите ги шепотеа покрај огништата – мистичниот лик кој со векови се појавуваше на овие простори секогаш кога македонскиот човек ќе се најдеше пред амбис. Некои велеа дека бил богомил кој ја нашол тајната на вечниот живот, други дека е само дух на непокорот, но сега... тој стоеше пред нив, во бакалницата, во 1942 година.
– Официрот со перјето на капата нема да бара пушки вечерва – рече Талкачот, а гласот му беше како ехо на езерските бранови што удираат во карпите на Канео. – Тој има поголема мака. Во моментов, на пристаништето пристигнува пратка од Албанија. Сандаци со кои треба да се плати молкот на неколкумина локални предавници. Ако тие сандаци стигнат каде што треба, Охрид ќе биде претворен во гробница уште пред да пукне првата пролетна пушка.
Наум ја погледна силуетата со длабоко почитување, па полека ја врати штицата врз бурето со маслинки.
– Значи, затоа си тука, пријателе – рече стариот бакал.
– Тука сум затоа што маглата паѓа, Наум. А во маглата, лесно се губи и патот и главата – Талкачот се сврте кон Ило, чии очи сè уште викаа за акција, па потоа кон Трајче, кој се тресеше од страв. – Оваа ноќ, дечиња, ќе мора да изберете. Дали ќе бидете само чираци што мерат грав во туѓ дуќан, или ќе станете очи и уши во градот што окупаторот сака да го избрише.
Талкачот се приближи до тезгата, и од палтото извади мал, затворен метален предмет – чуден уред што не припаѓаше на тоа време, со мали светулки кои пулсираа во темно-сина боја, како срцето на самото езеро.
Ило зјапаше во чудниот предмет на тезгата, речиси заборавајќи да дише. Светулките што пулсираа со темно-сина боја му го осветлуваа лицето, рефлектирајќи се во неговите раширени зеници. Во бакалницата како да се изгуби мирисот на тутун и суви сливи – наеднаш сè замириса на озон, на невреме што доаѓа од далеку, на чиста, несекојдневна тајна.
– Што е... ова? – едвај изусти Ило, подавајќи ја раката, но не се осмелувајќи се да го допре металот.
– Ова е сеќавање на времето кога луѓето не ја мереа моќта со барут, туку со знаење – тивко одговори Талкачот, а неговата сенка на ѕидот се издолжи до самиот таван. – Но вечерва, за вас, ова е само клучот што ќе ги отвори очите на Охрид.
Тој ја притисна рамната површина на предметот. Сината светлина наеднаш се рашири во воздухот над тезгата, формирајќи тридимензионална, светлечка мапа на охридското пристаниште. Се гледаа контурите на брановите, дрвените мостови, па дури и силуетите на стражарите кои се движеа во реално време, како нацртани со жива светлина.
Трајче направи чекор наназад, со грбот залепен за тешката врата, и почна трескавично да се крсти со десната рака.
– Ова е... ѓаволска работа! Мајсторе Наум, кажи нешто, ова не се чисти работи! Богомилски магии ни носи во дуќанов...
– Молчи, Трајче! – го пресече мајстор Наум, иако и неговата рака со запалената цигара трепереше. Стариот бакал ги стесни очите, гледајќи во светлечките силуети на мапата. – Јас сум видел многу чуда во мојот век, ама ова... ова ја надминува секоја човечка замисла. Кажи, Талкачу, што бараш од децата?
Талкачот покажа со прст кон една специфична точка на мапата – стариот магацин кај пристаништето, каде што рибарите обично ги оставаа мрежите. Таму, три силуети во италијански униформи претоваруваа тешки, издолжени сандаци од еден моторен чамец.
– Во овие сандаци нема злато, ниту обично оружје – рече Талкачот, а гласот му стана студен како јануарски мраз. – Внатре се наоѓаат документи со имињата на сите видни охридски фамилии кои тајно потпишале верност на фашистичката команда во Тирана и Софија. Ако тие списоци утре наутро стигнат во рацете на официјалниот гувернер, до пладне половина град ќе биде со врзани раце на пат кон логорите, а другата половина ќе станат слуги на туѓинците. Списоците мора да исчезнат пред да изгрее сонцето над Галичица.
Ило наеднаш ја исправи кичмата. Стравот во неговите очи целосно отстапи пред гордоста.
– Јас ќе одам. Кажи ми само што треба да направам.
– Нема да одиш сам, Ило – Талкачот се заврти кон Трајче, чии очи сè уште беа полни со уплав. – Ќе одите двајцата. Ило ја има храброста што граничи со лудост, а Трајче го има умот што ја гледа опасноста таму каде што Ило е слеп. Едниот без другиот, нема да се вратите живи од пристаништето.
Трајче голтна тешко. Погледна кон мајстор Наум, барајќи спас, но стариот бакал само бавно кимна со главата, прекрстувајќи ги рацете на градите.
– Одете, дечиња – рече Наум со рапав, но решен глас. – Бакалницата ќе почека. Вечерва се мери нешто многу поскапо од грав и локум.
Талкачот ја згасна сината мапа со еден потег, и просторијата пак потона во придушеното жолтило на гасната ламба. Од под палтото, тој извади две мали, темни парчиња ткаенина кои изгледаа како обични шалови, но кога Ило го зеде првото, почувствува дека материјалот е ладен како изворска вода и неверојатно лесен, речиси невидлив под прстите.
– Ставете ги овие околу вратот – им нареди Талкачот. – Кога ќе влезете во езерската магла, тие ќе ве направат дел од неа. Патролите ќе поминат покрај вас и ќе видат само сенка од дрво или бран на водата. Но запомнете... штитот работи само додека срцето ви е мирно. Ако ве фати паника, маглата ќе ве издаде.
Ило веднаш го врза шалот, чувствувајќи како некаков чуден мир му се разлива низ градите. Ногата веќе воопшто не го болеше. Трајче, со треперење, го стори истото.
Тешката дрвена врата од бакалницата се отвори сама од себе, без ниту еден звук, пропуштајќи ја внатре густата, бела охридска магла која почна да ползи по камениот под како жив створ.
Што ги чека момчињата во темнината на пристаништето, и дали Трајче ќе успее да го сочува мирот на срцето кога првата италијанска бајонета ќе блесне во маглата?
Interesting story...
ReplyDelete