Општеството може да функционира без „болен за власт“

 

За да видиме како едно општество може да функционира без човек кој е „болен за власт“ на врвот, мора да се вратиме на самите почетоци, но и да погледнеме неколку радикални обиди во модерната историја.

​

Кога луѓето ќе се обидат да ја укинат класичната хиерархија, бирократијата и државниот апарат, тие обично се вртат кон децентрализација и хоризонтално уредување (каде одлуките се носат заеднички, а не од горе-надолу).

​Историјата бележи неколку фасцинантни примери каде луѓето успеале да го скршат тој круг на власт — барем на некое време.

​1. Праисториските заедници (Најдолгиот период без владетели)

​Пред појавата на земјоделството и првите градови-држави, луѓето со стотици илјади години живееле во мали ловно-собирачки заедници.

• ​Како функционирале: Овие општества биле длабоко егалитарни (еднакви). Немало кралеви, претседатели или постојани полициски сили. Ресурсите (храната) се делеле меѓу сите.
• ​Зошто немало „епидемија на власт“: Заедниците биле мали (околу 30 до 100 луѓе). Ако некој поединец покажел знаци на агресија, ароганција или желба да доминира (желба за власт), заедницата применувала механизми на социјална одбрана: исмејување, острацизам (игнорирање) или, во краен случај, протерување. Моќта била контролирана преку апсолутен социјален притисок.

​2. Револуционерна Каталонија (1936–1939)

​За време на Шпанската граѓанска војна, во регионот на Каталонија и делови од Арагон, работниците и селаните решиле буквално да ја спроведат во дело идејата за која зборувавме на почетокот — но без држава и без бирократи.

• ​Како функционирале: Фабриките, јавниот превоз и земјоделските имоти биле колективизирани и управувани преку работнички совети (синдикати). Немало директори назначени од партијата. Одлуките се носеле со директно гласање на самите работници. Парите во многу места биле укинати и заменети со купони за придонес. Писателот Џорџ Орвел, кој бил таму, запишал дека за првпат во животот видел град (Барселона) каде работничката класа била во вожња и каде никој никому не му се поклонувал.
• ​Како завршило: Ова општество функционирало изненадувачки ефикасно (производството дури и пораснало во некои сектори), но било згмечено од две страни: од воената сила на фашистичкиот генерал Франко и, иронично, од зад грб од страна на комунистите поддржани од Сталин, кои не трпеле систем кој не е контролиран од нивната централна бирократија.

​3. Запатистите во Чијапас, Мексико (Од 1994 до денес)

​Во јужно Мексико, автохтоното мајанско население (EZLN) контролира огромна територија каде веќе три децении одбива да ја признае власта на мексиканската држава и не дозволува политички партии или избори.

• ​Како функционираат: Тие имаат систем наречен „Владеење преку слушање“ (Gobernar obedeciendo). Нивните „Совети на добра влада“ се составени од обични луѓе од селата кои се менуваат на секои неколку недели. Никој нема постојана политичка функција, никој не зема плата за тоа што управува и никој не може да изгради кариера како политичар. Ресурсите, здравството и образованието се целосно во рацете на заедницата.

​Главниот „дефект“: Зошто овие системи тешко опстојуваат?

​Кога ќе ги анализираме овие примери, станува јасно дека човештвото знае како да организира општество без класичен господар. Па сепак, зошто тие се реткост? Политичката антропологија посочува два главни проблеми:

1. ​Проблемот со големината (Скаларност): Хоризонталните системи без владетели функционираат одлично додека луѓето се познаваат меѓу себе (лице в лице). Кога општеството ќе порасне на милиони луѓе, заедницата го губи механизмот да го контролира егото на поединецот. Тогаш се појавува потреба од „некој да организира“, а тој некој брзо сфаќа како да ја приграби бирократската палка.
2. ​Парадоктот на пацифизмот и одбраната: Општествата кои немаат централизирана власт и армија се лесен плен за тирани кои имаат силно организирана, хиерархиска воена машинерија. За да се одбрани од надворешен агресор, децентрализираното општество често мора да воведе воена хиерархија и команда — а со тоа, иронично, повторно го раѓа механизмот на власт кој се обидувало да го избегне.

​Излегува дека најголемиот непријател на слободното општество не е недостигот на идеја, туку токму онаа позната „болест“ — фактот што на хиерархиските, агресивни системи секогаш им е полесно да ги организираат своите ресурси за уништување и доминација, отколку на оние кои едноставно сакаат да бидат оставени на раат.

Секоја власт е турната од народот кој ја приметил ароганцијата и желбата за тотална котрола... Дали падот е со избори или присилен, прашање е на различен удар кон арогантниот (човек или систем)...

 

Токму тоа е клучната равенка на историјата: колку е поголема ароганцијата и притисокот од горе, толку е порадикален и поексплозивен ударот одоздола. Системите и владетелите кои ќе заболат од нагонот за тотална контрола секогаш развиваат една иста „слепа точка“ — почнуваат да веруваат во сопствената бесмртност и мислат дека народот е само пасивна маса.

​Начинот на кој паѓаат зависи токму од тоа колку длабоко тој систем ги затворил вентилите за излез на незадоволството.

​ Пад преку избори: „Кадифениот“ удар

​Кај системите каде сè уште постои барем формален механизам за гласање кој не е целосно лажиран, падот доаѓа како тивок, но масовен бран.

• ​Ова е пресметан удар каде народот го користи самиот закон на системот за да го собори владетелот.
• ​За арогантниот лидер, овој пад е огромен психолошки шок, бидејќи неговото его до последен момент одбива да поверува дека „неблагодарната маса“ ќе гласа против него. Тој често останува збунет како неговата пропаганда одеднаш престанала да работи.

​ Присилен пад: Кога вентилот е заварен

​Кога желбата за тотална контрола ќе ги затвори сите легални патишта — кога изборите стануваат театар, медиумите се замолчени, а бирократијата станува оклоп на власта — тогаш притисокот нема каде да оди освен во експлозија.

• ​Историјата покажува дека секој тоталитарен механизам, колку и да изгледа моќен со својата полиција и војска, всушност е куќа од карти изградена врз илузија на страв.
• ​Во моментот кога критична маса од луѓе ќе ја надмине таа психолошка бариера и ќе престане да се плаши, системот колабира со неверојатна брзина. Најдобар пример за ова е падот на Николае Чаушеску во Романија во 1989 година: човек кој со децении имаше апсолутна контрола и монструозна тајна полиција (Секуритате), падна за само неколку дена откако толпата на еден митинг едноставно почна да му свири и да вика „Уа!“.

​Историскиот закон на ароганцијата:

​Најголемата иронија е што секој диктатор или арогантен систем со своите постапки самиот го одгледува и тренира својот џелат. Со тоа што ги укинуваат нијансите и воведуваат црно-бел свет („или си со нас, или си непријател“), тие го принудуваат народот на крајот да одговори со иста мера — со радикално и целосно елиминирање на нивниот систем.




​Ударот секогаш доаѓа. Дали преку пенкало на гласачко ливче или преку револуција на улиците, тоа е само прашање на техничка изведба. Суштината останува иста: ниту една бирократија и ниту еден „болен за власт“ нема доволно долги раце за да го држи во стега нагонот за слобода на еден цел народ засекогаш. Таа математика едноставно не излегува на долг рок.

 

Ако го погледнеме случајот со праисториските заедници (кои го опфаќаат периодот на Палеолитот, односно околу 95% од вкупната историја на човештвото), таму наоѓаме жив доказ дека желбата за тотална контрола не е некаков вроден „фабрички дефект“ на човечкиот мозок кој мора да се појави во секоја група.

​Во антропологијата, овие заедници се нарекуваат „општества на изобилство“ или радикално егалитарни системи. Нивниот опстанок со стотици илјади години без бирократи, цареви и полиција се засновал на три генијални општествени закони:

​Ресурсите немаат сопственик (Укинување на уцената)

​Во праисториската заедница, земјата, шумата и уловениот плен биле заедничко добро. Не постоела концепција за „ова е мое парче земја, ако сакаш да јадеш, ќе работиш за мене“.

• ​Зошто е ова клучниот фактор: За еден човек да воспостави власт над друг, тој мора да има алатка за уцена — најчесто контрола над храната или ресурсите.
• ​Кога ресурсите се слободни за сите, никој не може да му каже на другиот: „Поклони ми се за да ти дадам да јадеш“. Ако некој се обидел да глуми шеф, луѓето едноставно си ги земале торбите и отиделе на друго место во шумата. Мобилноста била гаранција за слобода.

 „Контра-доминација“: Како се лечела ароганцијата

​Антропологот Кристофер Бем го проучувал токму ова: како овие заедници се справувале со поединци кои покажувале симптоми на „болеста за власт“. Тој открил дека луѓето развиле систем на активна контра-доминација.

​Штом некој ловец ќе станел премногу арогантен (на пример, ќе почнел да се фали дека е подобар од другите или дека тој треба да одлучува каде ќе се оди), заедницата веднаш реагирала со одбранбени механизми:

• ​Исмејување и критика: Тоа било првото предупредување. Намерно го задирале и го понижувале неговото его на глас пред сите за да го спуштат на земја.
• ​Непослушност: Ако продолжел со наредбите, групата едноставно го игнорирала. Неговите зборови немале тежина.
• ​Протерување или елиминација: Во екстремни случаи, ако некој станал насилен силеџија (синдром на Алфа-мажјак), заедницата се здружувала и ноќе или во лов го елиминирала или го протерувала. Во сурови услови, да бидеш протеран сам во дивината значело сигурна смрт. На тој начин, заедницата буквално ги чистела „гените на тиранијата“.

​ Клетвата на вишокот храна (Каде пукна работата?)

​Овој систем без владетели функционирал совршено сè додека луѓето не го измислиле земјоделството (Неолитската револуција пред околу 10,000 години). Тогаш се случила драматична промена во управувањето со ресурсите:

1. ​Луѓето престанале да се движат и се врзале за едно место.
2. ​За првпат во историјата се појавил вишок на храна кој морал да се чува во амбари за зимата.
3. ​Штом се појавиле амбарите, се појавило прашањето: „Кој ќе ги чува клучовите од амбарот?“

​И тука, на сцената стапува првиот бирократ. Најчесто тоа бил некој кој со манипулација, лаги или сила се прогласил за „чувар“ или „свештеник кој зборува со боговите за да има дожд“. Тој го земал клучот, почнал да ја дели храната по своја волја и со тоа ја стекнал моќта да го уценува сопствениот народ. Од тој момент, прирастот на ароганцијата и желбата за тотална контрола експлодирале во форма на првите кралства и држави.

 

​Поента:

​Праисторијата ни покажува дека човекот по природа е социјално суштество на кое му треба заедница, но не му треба господар. Господарот е девијација која се појавува дури тогаш кога ресурсите ќе се концентрираат на едно место и кога некој ќе успее да ги стави под своја контрола.

Господарот е девијација која се појавува дури тогаш кога ресурсите ќе се концентрираат на едно место и кога некој ќе успее да ги стави под своја контрола.

​Иронијата е што модерната цивилизација го изгубила тој природен имунолошки систем на „исмејување и протерување“ на арогантните. Денес, наместо да ги изолираме оние кои имаат опсесија со моќ и контрола, ние им организираме избори, им даваме микрофони и ги ставаме на врвот на пирамидата.