Охрид, есента 1942 година
Сонцето веќе паѓаше зад планината, бојосувајќи го езерото во боја на умерено вино, но внатре во меаната на Коста „Чолакот“ мирисаше на пржен крап, лук и тутун. На масата во аголот, покрај малите прозорчиња со решетки од ковано железо, седеше мајстор Наум — бакал со остро око и уште поостра мисла. На масната мушама беа преостанатите коски од рибата, главица кромид пресечена на четири и едно грне со локално црвено вино.
Наум ги хранеше своите двајца чираци, Ило и Трајче. Момчиња од по осумнаесет години, со раце зацрнети од носење гајби и работа по магацините, но со очи гладни за нешто многу поголемо од парче леб.
– Ви велам јас, не бидете слепи при очи! – Наум ја тресна празната чашка од ракија на масата, придушувајќи го гласот за да не го чујат од шалтерот. – Овие што дојдоа со камионите, со перјата на капите и со бугарските чиновници зад нив... мислите за наше добро се тука? Пак ја прекројуваат нивата. Исто како во Берлин што ни ја прекроија дедовската земја. Сакаат да нè убедат дека сме нивни, за да ни ја земат душава без да испукаат куршум.
Ило, поостриот и пореволуционерен чирак, се навали напред, со рацете стегнати во тупаници.
– Чичко Наум, ама народот не е будала. Гледаат сите. Во Битола веќе се шушка, по селата се крева глас. Па не сме ние паднати од небо! Оваа земја под нас ги памети и цар Самуил и Александар, крвта ни е врзана за овој камен. Не можат со еден декрет во Софија или Рим да ни кажат кои сме!
– Бре, Ило, многу леташ со умот во облаци – го прекина Трајче, попретпазливиот, чие семејство едвај врзуваше крај со крај. – Гледај ја реалноста. Кој нè прашува нас? Големите сили си играат шах со Балканот. Денес се овие, утре ќе бидат други. Сите тие доаѓаат со убави зборови за „нова Европа“ и „култура“, а на крајот бакалот пак плаќа данок, а сиромавиот ја дава главата. Наша работа е да си го сочуваме дуќанот и главата на раменици...
– Да си ја сочуваш главата како роб, така?! – пламна Ило, со глас кој малку повеќе одекна низ меаната. – Ако молчиш и се поклонуваш, тие нема да те остават на мир, Трајче! Тие сакаат...
Реченицата на Ило остана пресечена во воздухот.
Тешката дрвена врата од меаната со тресок се отвори. Разговорот во ниската просторија замна за секунда. Смеата на неколкумина рибари на соседната маса згасна како згазена искра.
На прагот стоеше висок италијански официр со совршено испеглана сиво-зелена униформа. На рамената му сјаеја златни еполети, а на главата носеше капа со карактеристично црно перје од тетреб, наведнато на едната страна. Зад него, во сенката на сокакот, се гледаа двајца војници со пушки „Каркано“ на рамо.
Официрот со бавен, пренебреглив поглед ја прошета меаната. Неговите чизми, светнати како огледало, тропаа брутално гласно на камениот под додека чекореше кон централната маса. На појасот му висеше тежок пиштол „Берета“. Тој не кажа ниту збор на македонски — само со два прста му нареди на преплашениот меанџија Коста да му донесе стол и најдоброто вино од визбата.
Наум со окото им даде знак на чираците. Ило уште дишеше брзо, со очи вперени во перјето на италијанската капа, додека Трајче ја наведна главата кон празната чинија, палците нервозно вртејќи ги под масата. Расправата беше прекината. Живата историја штотуку влезе со чизми меѓу нив.
Ило ја подметна ногата под столот, готов да се исправи, но мајстор Наум под масата силно го згазна за чевелот. Очите на стариот бакал беа студени, мирни. Со едвај забележлив ишарет – со главата лесно свртена кон вратата и со подотворена дланка – им даде знак: „Плаќаме и бегаме. Сега не е време“.
Наум фрли неколку банкноти на мушамата, доволно и за рибата и за сопствениот мир, па со воздишка се исправи. Трајче веднаш стана, со наведната глава, гледајќи само во врвовите на своите кондури, додека Ило стана последен, бавно, со поглед кој како со клин го закова за италијанскиот официр кој веќе со презир го бришеше столот. Излегоа со наведнати глави под нискиот свод на меаната, додека зад нив чизмите на фашистичкиот војник продолжуваа да тропаат по каменот како пресуда.
Надвор Охрид веќе го јадеше мракот. Калдрмата беше влажна и лизгава од езерската магла. Одеа брзо, со набиени раменици во палтата, молчејќи како кривци на сопствената земја.
На свијокот кај Горна Порта, каде што светлината од една улична светилка едвај го пробиваше мракот, Ило одеднаш се сопна од еден издаден, искривен камен. Силна болка му се пренесе низ целото тело.
– Сè да им ебам и на нив, и на каменот, и на перјата нивни валкани! – извика Ило низ заби, фаќајќи се за левата нога. Се потпре на рамото на Трајче, кривејќи го коленото, со лице згрчено од бес и болка. – До кога бе, чичко Наум? До кога ќе газиме искривено на своја калдрма за да им правиме место на вакви со сопнати умови?
– Молчи таму, ајде, влегувај внатре пред некоја патрола да те чуе со тој твој јазик! – промрмори Наум, вадејќи го тешкиот клуч од појасот.
Ја отклучија дрвената врата од бакалницата. Внатре замириса на зачини, на суви сливи, на грав во вреќи и на колонијална стока. Трајче веднаш ја спушти тешката сувалка зад вратата, оставајќи го Охрид и неговиот туѓ владетел надвор во темнината. Ило се довлечка до едно празно сандаче за локум, седна со тешка воздишка и продолжи да ја трие левата нога, сè уште пцуејќи под мустаќ.
Наум запали една гасна ламба. Жолтиот пламен ги осветли нивните сенки на ѕидот, правејќи ги големи, речиси застрашувачки меѓу рафтовите со стока.
– Ете ти ја твојата реалност, Трајче! – почна Ило, сè уште кривејќи ја ногата, но со глас кој сега одекнуваше меѓу вреќите грав. – Излеговме како попени, со свиткани кичми. Наведната глава сабја не ја сечела, а? Ама ја гази чизма! Го виде ли како нè погледна? Како да сме угината стока на патот. Како да немаме куќа, како да немаме корен тука.
Трајче ги триеше рацете за да ги стопли, па се заврти кон него:
– А што сакаше, Ило? Да му скокнеш на официрот? Да ја извадиш таа твоја пуста младост пред неговата „Берета“ и пред војниците надвор? Па утре бакалницата на мајстор Наум да биде затворена, а ние во некој логор во Албанија или под земја? Лесно е да се пцуе калдрмата кога ќе се сопнеш, ама тешко е да преживееш кога сите ветрови дуваат против тебе. Јас не велам дека ми е убаво, ама барем сме живи.
Мајстор Наум не брзаше да зборува. Извади едно тутунче, полека свитка цигара со зацрнетите прсти, ја запали од стаклото на гасната ламба и дувна тежок чад кон таванот. Погледот му шеташе од Ило, кој уште ја држеше ногата, до Трајче, кој стоеше згрчен до вратата.
– И двајцата гледате само едно парче од нивата, дечиња мои – рече Наум со низок, рапав глас. – Ило ја гледа неправдата и му врие крвта од понижувањето, а Трајче ја гледа утрешната тевекелиска сметка и страв му е за лебот. Но, ниту едното ниту другото не го решава прашањето. Прашањето е: што правиме кога уцената ќе стане толку голема, што повеќе нема да има каде да се отстапи? Овој италијанскиот фашист вечерва... тој не дојде во Охрид за нашето вино. Тој дојде затоа што некој далеку од тука, на мапа, пресметал дека оваа територија треба да биде негова стратешка граница. А каде сме ние во таа пресметка? Никаде. За нив, ние сме само магла на езерото што треба да се расчисти.
Трајче се потпре на еден дирек од рафтот, со очи вперени во жолтиот пламен на ламбата. Зборовите на мајстор Наум како да му тежеа повеќе од вреќите што ги носеше преку ден.
– Па тогаш, мајсторе, ако сме само магла за нив, која е фајдата? – промрмори Трајче со ранет глас. – Ако големите веќе нè пресметале и ни ја пишале судбината на нивните мапи, тогаш секој наш збор, секој инает е само залудно копање во празно. Ќе нè сомелат како пченица во воденица.
Ило наеднаш ја пушти ногата, иако уште подвреснуваше од болка, и речиси скокна од сандакот со локум.
– Нема да нè сомелат! – извика придушено, вперувајќи го прстот кон Трајче. – Ете, тоа е тоа што тие го сакаат од нас! Сакаат сами да поверуваме дека сме ништо, дека сме никој, за полесно да нè асимилираат. Го слушна ли ти стариот што зборуваше во меаната пред да влезе оној со перјата? Оваа земја памети и постари окупатори од овие костимирани варвари. Памети империи што пропаднале и исчезнале, а нашиот човек пак останал тука да си ја ора нивата и да си го зборува јазикот. Не се брише корен така лесно со мастило на мапа!
Мајстор Наум повлече уште еден тежок дим од цигарата. Пепелта падна на подот, меѓу зрната растурен грав. Тој ја погледна раката на Ило, која уште трепереше од младешки бес, па се насмевна со онаа негова тажна, чешитска насмевка.
– Во право е Ило за едно, Трајче – рече Наум, навалувајќи се над тезгата. – Светот мисли дека со сила се купува сè. Мислат дека ако имаат поубави палати, посилни пушки и „култура“ со која ни мавтаат пред очи, дека ние сме должни да им се поклониме и да им кажеме „фала што ни ја земате куќата“. Ама има нешто што нивните генерали и дипломати не го разбираат. Не го разбираат нашиот инает. Не разбираат дека колку повеќе нè притискаш под петицата, толку повеќе каменот одоздола ти ја сече чизмата.
Стариот бакал отиде до задниот дел од дуќанот, каде што стоеја големите дрвени буриња со маслинки и солена риба. Полека го тргна едното празно буре настрана, откривајќи ги штиците од подот. Со врвот на ножот што му стоеше на појасот, подигна една од штиците.
Ило и Трајче подгореа со очите, заборавајќи и на патролите и на болката.
Внатре, во темниот простор под подот, завиткано во масни партали за да не го фати влагата, блесна нешто метално. Наум бавно извади една стара, но подмачкана пушка „Манлихер“ и три кутии со куршуми.
– Ова е од времето на Илинден – рече Наум со глас што стана остар како жилет. – Татко ми ја чуваше, јас ја чувам. Не за да пукам во првиот војник што ќе помине на сокакот, туку за денот кога пресметката на мапата ќе дојде на мојот праг. Ило, ти сакаш војна со зборови и со бунт во меана. Трајче, ти сакаш мир по секоја цена. Ама вистината е дека кога си на Балканот, ти уште пред да се родиш си запишан за следната пресметка. Прашањето е само со што ќе ја дочекаш — со наведната глава, или со нешто што ќе ги натера да размислат дали вреди да ти ја газат нивата.
Во бакалницата настана гробна тишина. Се слушаше само пукањето на гасната ламба и далечното плискање на езерските бранови на пристаништето. Двајцата чираци гледаа во старото железо под подот, сфаќајќи дека расправата од меаната веќе одамна не е само муабет за политика, туку прашање на живот и смрт.
Comments
Post a Comment
коментар: