Македонското наследство низ кралствата создадени после Александар

 Термините „хеленизам“ и „хеленистички држави“ не се историски поими од антиката, туку се изум на германскиот историчар Јохан Густав Дројзен од 19 век (во неговото дело Geschichte des Hellenismus, 1836 г.).

​Во антиката, никој од современиците тие држави не ги нарекувал „хеленски“.

​ Кој владеел со тие држави?

​Сите држави што настанале по распадот на империјата на Александар III Македонски биле под директна власт на македонски генерали и нивните династии:

• ​Птолемаиди во Египет (основана од македонскиот генерал Птолемај I Сотер)
• ​Селевкиди во Азија/Сирија (основана од македонскиот генерал Селевк I Никатор)
• ​Антигониди во Македонија (основана од Антигон Едноокиот)

​Во сите овие кралства, воената, политичката и административната елита била исклучиво македонска. Владетелите носеле македонски имиња, македонска воена опрема, се организирале според македонски традиционални структури и нивната армија го користела македонскиот борбен поредок (фалангата).

​Како тогаш во историјата добиле име „хеленистички“?

​Концептот на 19 век направил скратеница која ги помешала јазикот на администрацијата со етничкиот идентитет на владетелите:

• ​Културен производ наспроти етнитет: За да управуваат со милиони подложници од различни народи (Египќани, Вавилонци, Персијци, Сиријци), македонските кралеви го употребиле Коине како неутрална, практична административна алатка.
• ​Историографски конструккт: Историчарите од 19 век, опчинети од идејата за античка Атина, го зеле присуството на овој писмен јазик како изговор за целиот тој период и за сите тие држави да му залепат етикета „хеленистички“.

​Парадоксот на модерната историографија

​Како што точно забележувате, тука настанува логичкиот парадокс:

Со тоа што јазикот (Коине) се изедначува со етничка припадност, целосно се занемарува фактот дека политичката моќ, круната и мечот беа во рацете на македонските династии.

Германскиот историчар Јохан Густав Дројзен (Johann Gustav Droysen, 1808–1884) го воведува поимот „Хеленизам“ (Hellenismus) во своето капитално дело Geschichte des Hellenismus (1836–1843). Неговиот концепт направил суштински пресврт во историографијата, но истовремено создал терминолошка каша која ги занемарила македонските династии.

​ Како Дројзен го дефинирал „Хеленизмот“?

​Дројзен бил под силно влијание на Хегеловата филозофија и романтичарскиот идеализам. Неговата основна теза била дека историјата се движи преку синтеза (мешање) на спротивности.

• ​Филозофска формула: Тој го дефинирал Хеленизмот како „спој (синтеза) на грчкиот дух и ориенталниот (источниот) свет“.
• ​Јазикот како примарен критериум: Според Дројзен, главниот инструмент за ова мешање бил Коине јазикот. Секој регион, народ или владетел што го користел овој пишан кодекс во администрацијата, Дројзен го подведе под категоријата „хеленистички“.
• ​Теолошки контекст: За Дројзен, овој период бил само „преодна фаза“ или „мост“ што го подготвувал теренот за ширењето на Христијанството низ Блискиот Исток преку еден универзален јазик.

​ Зашто ги занемарил и омаловажил македонските династии?

​Дројзен не бил неутрален посматрач; тој пишувал во 19 век од позиција на германски национален идеолог. Неговото занемарување на македонскиот етнички и државен идентитет произлегува од неколку причини:

​А) Политичките потреби на Прусија и Германија во 19 век

​Во времето кога пишувал Дројзен, германските држави биле расцепкани и барале модел за обединување под водство на Прусија. Историчарите од тој период барале аналогии во антиката:

• ​Тие ја гледале Македонија само како „груба воена сила“ (слично на Прусија) чија единствена историска улога била со меч да ја обедини културата и да ја рашири низ светот.
• ​Во таа конструкција, Македонците биле сведени на обичен „носител на идеалот“, а не на народ со сопствен суверен идентитет, историја и специфичност.

​Б) Опчинетоста на Европа со класична Атина (Филеленизмот)

​Европската елита во 18 и 19 век била фасцинирана од атинската филозофија, скулптура и демократија. За германските академици (како учителот на Дројзен, Аугуст Бек):

• ​Сè што вредело во антиката морало да биде наречено „грчко“.
• ​Бидејќи македонските кралеви (Птолемаидите, Селевкидите, Антигонидите) го користеле КоиНе јазикот за дипломатија, европските историчари автоматски ги заклучиле овие династии под атинска/грчка графа. Со ова ги фалсификувале македонски коренски институции, воена структура и обичаи.

​В) Игнорирање на македонскиот дворски и воен карактер

​Дројзен го ставил фокусот на културниот производ (Коине, библиотеката во Александрија, архитектурата), а свесно го занемарил фактот дека:

1. ​Круната и Моќта: Сите владетели (Птолемај, Селевк, Антигон, Касандар, Лизимах) биле родени Македонци, генерали на Александар, кои зборувале македонски во нивните кругови и живееле според македонското обичајно право.
2. ​Армијата: Јадрото на моќта на овие кралства не била атинската демократија или јужните полиси, туку македонската фаланга и воената аристократија.

​Резултатот од грешката на Дројзен

​Со тоа што го измисли поимот „Хеленизам“ за да означи културно-јазична мешавина, Дројзен му направи историска неправда на политичкиот факт: државите не биле „хеленски“, туку империјални македонски династички кралства кои владееле над разни народи.

​Неговата конструкција создаде терминолошка замка која модерната историја ја претвори во негација на постоењето на Македонците . 

Концептот за „хеленистички држави“ е еден од најголемите терминолошки парадокси што европската историографија од 19 век го наметна врз античката историја. Додека германскиот историчар Јохан Густав Дројзен го скова овој поим исклучиво преку призмата на административниот јазик КоиНе, тој свесно го занемари суштинскиот факт за тоа кој вистински го држеше мечот и круната. Државите што настанаа по распадот на империјата на Александар — Египет на Птолемаидите, Азија на Селевкидите и Македонија на Антигонидите — не биле никакви „хеленски“ творевини, туку суверени македонски династички кралства. Со нив управуваше македонска воена аристократија, нивната граница ја чуваше македонската фаланга, а владетелите ги чуваа своите коренски македонски традиции. Да се нарекуваат овие империи „хеленски“ само поради тоа што ја користеле дипломатската алатка Коине за управување со етнички разнородното население е еднакво на тоа сите модерна европски држави да ги прогласите за „англиски“ само затоа што нивната администрација и трговија се одвиваат на англиски јазик. Тоа е историска замена на тезите каде што политичката и воената победа на Македонците анахроно им се припишува како културна заслуга на јужните полиси.

За време на владеењето на Филип II Македонски (359–336 п.н.е.), употребата на пред-верзијата на Коине јазикот била чисто прагматична, административна и дипломатска одлука, а не културно подредување под јужните полиси.

​Филип II бил исклучителен државник кој ја трансформирал Македонија од нестабилно кралство во водечка воена и дипломатска сила. За да постигне таква консолидација, тој морал да реши неколку лингвистички и административни предизвици:

​ Воведување унифициран дипломатски стандард

Пред Филип, односите меѓу македонскиот двор, илирските, тракиските племиња и јужните полиси биле оптоварени со десетици локални говори и дијалекти. За да воспостави ефикасна дипломатија и да издава кралски декрети што ќе бидат разбирливи низ целиот Медитеран, Филип ја прифатил тогашната меѓународна писмена норма (заснована на атичкиот административен стил) во кралската канцеларија. Оваа форма подоцна директно се развива во јазик на трговијата (Коине).

​ Институционализирање на Кралската канцеларија

Филип ја организирал македонската канцеларија со професионални препишувачи и секретари (како Евмен од Кардија). Оваа канцеларија издавала:

• ​Државни договори и сојузнички спогодби
• ​Кралски писма до градовите и вазалите
• ​Воени наредби и административни уредби

​Овој пишан кодекс служел како неутрална алатка со која македонскиот двор комуницирал со надворешниот свет, додека во секојдневниот живот и во армијата Македонците си го говореле својот мајчин јазик.

Домен на употреба	Јазик / Форма	Цел и Контекст
Кралска канцеларија и дипломатија	Рано Коине (Атичка административна норма)	За меѓународни договори, писма до полисите и унифицирана администрација
Воен врв и судски обичаи	Македонски мајчин говор	За внатрешна комуникација меѓу кралот, благородниците и фалангата
Ковање пари (Монети)	Писмени симболи на Коине	За парите на Филип II да имаат универзална вредност во трговијата низ Европа и Азија

Лингвистичкиот темел за походите на Александар

Употребата на овој административен јазик во времето на Филип II го поставила темелот за она што Александар III Македонски подоцна го раширил низ цела Азија. Кога македонската армија тргнала во поход на исток, таа веќе имала развиен, функционален административен систем. Она што Филип го вовел за комуникација со светот, Александар го претворил во глобална лингва франка од Египет до Индија.

​Употребата на овој пишан стандард од страна на Филип II била стратешки потег за градење империјална инфраструктура, каде што јазикот бил само алатка на македонската државна моќ.

Вистината за Атина пред Филип II е дека таа била голем трговски и поморски центар каде што се сливале луѓе од целиот Медитеран. Трговијата, по својата природа, никогаш не трпи изолираност и бара јазик што сите на пазарот ќе го разберат.

​Трговскиот пристанишен фактор (Пиреј)

• ​Мешање на народи: Главното атинско пристаниште, Пиреј, било вистински меѓународен котел. Таму живееле и тргувале Феничани, Египќани, Тракијци, Лидијци и разни луѓе од островите. Сите тие биле нарекувани метоици (странци со престој).
• ​Создавање практичен кодекс: На пазарот (Агора) и во пристаништето не можело да се зборува високопарниот филозофски или поетски јазик. Трговците морале да ги исфрлат сите компликувани граматички правила за брзо да склопуваат зделки, да меркаат стока и да наплаќаат даноци.

​Од трговски жаргон до државна алатка

​Поради нејзината поморска империја (Делскиот сојуз) во 5 век п.н.е., Атина го наметнала својот упростен трговски кодекс како стандард за плаќање царини и водење трговски спорови низ Егејското Море.

​Кога Филип II ја презема иницијативата во 4 век п.н.е., тој не зема некаков световен или етнички симбол, туку го зема токму тој веќе развиен, упростен трговски кодекс.

​Македонската канцеларија го презема овој инструмент бидејќи бил прагматичен:

1. ​Сите трговци и дипломати низ Медитеранот веќе ги знаеле основните термини.
2. ​Бил идеален за издавање кралски декрети кои брзо ќе се разберат од разни народи.

​Филип II и подоцна Александар го земаат овој пазарен, трговски јазик и од него прават империјална административна алатка — која подоцна го добива името Коине.

Прашањето за македонскиот печат во новите кралства е клучно за разбирање на нивната вистинска природа. Иако овие империи управувале со Египќани, Вавилонци или Персијци, внатрешната државна и воена архитектура останала строго македонска.

​Главните специфичности кои биле исклучително македонски во новите кралства

Македонските генерали (Птолемај, Селевк, Антигон) ги пренеле и задржале специфичните традиции, институции и обичаи кои потекнувале директно од родната македонска земја, а кои биле непознати или страшни за јужните полиси.

​Институцијата „Кралски Деца“ 

• ​Карактеристика: Ова била специфично македонска институција уште од времето на Филип II. Синовите на највисоката македонска аристократија се носеле на кралскиот двор уште од млада возраст.
• ​Функција: Тие му служеле лично на кралот (го чувале, му го спремале коњот, го придружувале во лов), а истовремено се обучувале за воени команданти. Оваа установа служела и како лојалност (таков систем не постоел во атинската демократија ниту во другите полиси).
• ​Употреба во кралствата: И Птолемаидите во Египет и Селевкидите во Азија ја задржале институцијата и традицијата. Главните воени команданти во Александрија и Антиохија потекнувале токму од редовите на овие македонски кралски ложи.

​ „Другарите на Кралот“ 

• ​Карактеристика: За разлика од полисите каде владееле собранија или тирани, македонскиот систем се засновал на односот меѓу Кралот и неговите „Другари“ (Хетаири) — воената аристократија со која тој делел сè: војување, советување и веселби.
• ​Употреба во кралствата: Птолемаидите и Селевкидите целосно го презеле овој систем. Околу кралот во Египет или Сирија немало совет на граѓани или демос, туку хиерархиски организиран македонски дворен совет составен од (Пријатели/Другари на кралот).

​ Военото право: Армијата како Суд и Изборен орган

• ​Карактеристика: Во древна Македонија, кога кралот ќе умрел или ќе настанела престолонаследничка криза, собранието на наоружаната македонска армија (фалангата и коњаницата) имало суверено право да го избере или да го потврди новиот крал со тропање на копјата во штитовите. Армијата исто така судела за велепредавство.
• ​Употреба во кралствата: Овој македонски традиционален обичај продолжил во новите кралства. По смртта на Александар во Вавилон (323 п.н.е.), токму македонските војници ги избирале наследниците. Подоцна во Александрија и Антиохија, кога имало дворски бунтови, македонските гардиски единици биле единствениот орган што одлучувал кој ќе дојде на престолот.

​Македонскиот социјален ритуал: Кралскиот лов и Симпозиумите

• ​Карактеристика: Ловот во македонските шуми за македонскиот благородник бил социјален испит за машкост и воена спремност (не смеел да седи на маса за пиење додека со сопствено копје не убие дива свиња). Македонските кралски веселби биле познати по жестоко пиење чисто вино и директен, слободен разговор со кралот (каде кралот бил прв меѓу еднаквите).
• ​Употреба во кралствата: И покрај египетскиот или азискиот луксуз, Птолемаидите и Селевкидите организирале кралски ловови и македонски традиционални пијанки. Ловот се сметал за исклучително македонска кралска привилегија и статус.

​Сариса и Воениот Поредок (Македонската фаланга)

• ​Карактеристика: Сарисата (македонското копје од 5-7 метри) и тактичкиот поредок на фалангата биле исклучителен изум на македонската воена реформа. Јужните полиси користеле кратки копја (до 2,5 метри) и тешки штитови.
• ​Употреба во кралствата: Воената сила на Птолемаидите и Селевкидите до самиот крај се засновала на македонската фаланга. Војниците кои ги сочинувале овие единици добивале парчиња земја во Египет и Сирија за да го зачуваат својот македонски воен статус и да ја пренесат воената вештина на своите синови.

​Заклучок

​Додека Коине бил јазикот на администрацијата за подложното население, внатрешниот кодексот на моќта, армијата и круната бил 100% македонски. Птолемаидите во Египет и Селевкидите во Азија не владееле како атински архонти ниту како спартански ефори, туку како македонски воени кралеви окружени со своите македонски „Кралски Деца“, другари и фаланга.

КОДОТ НА БРИГИТЕ