Маршот на Јане Сандански кон Цариград

 Маршот на Јане Сандански и неговите четници кон Цариград во април 1909 година е еден од најневообичаените и драматични моменти во историјата на Македонија. Тоа е уникатен момент кога македонски револуционери маршираат во самиот центар на Османлиското Царство за да ја одбранат младата Уставност.

​ Контрареволуцијата во Цариград

​Во април 1909 година (според стариот календар крајот на март), конзервативните и верско-фундаменталистичките кругови во Цариград, поддржани од султанот Абдул Хамид II и верските училишта (софтите), извршиле државен удар. Нивната цел била:

• ​Укинување на Уставот од 1908 година.
• ​Распуштање на младотурскиот парламент.
• ​Враќање на апсолутната власт на султанот и Шеријатот.

​Младотурските лидери и пратеници побегнале од престолнината и заминале директно во нивното главно упориште — Солун.

​ Сојузот во Солун и Mobilization на Сандански

​Во Солун веднаш бил формиран Махмуд Шевкет-паша го презел команданството врз т.н. „Армија на операцијата“ (Hareket Ordusu). Но, младотурците знаеле дека им треба силна поддршка од локалното население и прекалените борци од Македонија.

​Јане Сандански, кој во тој период престојувал во Солун и интензивно работел на формирањето на Народната федеративна партија, веднаш ја препознал опасноста: ако се врати стариот режим на султанот, сите стекнати слободи и шансата за автономија исчезнуваат.

​„Ако победи реакцијата во Цариград, Македонија повторно ќе биде залиенa во крв. Наша должност е да го заштитиме Уставот!“

— Јане Сандански

Сандански, заедно со неговите најблиски соработници Христо Чернопеев, Тодор Паница и Чудомир Кантарџиев, упатил итно барање до Серскиот, Струмичкиот и Солунскиот округ. За помалку од 48 часа, во Солун пристигнале околу 1.200 македонски доброволци.

​ Составот на македонските одреди

​Доброволците не биле само четници на ВМОРО, туку шаролик сојуз на луѓе кои верувале во реформата:

• ​Серскиот одред: Воден директно од Јане Сандански и Тодор Паница.
• ​Струмичкиот и Солунскиот одред: Предводени од Христо Чернопеев.
• ​Во рамките на овие одреди имало и одреден број албански, влашки и грчки доброволци кои ја поддржувале левицата на ВМОРО.

​Војниците биле вооружени со манлихери, а многумина носеле традиционални комитски облеки помешани со младотурски ленти и обележја.

​ Маршот и Патот кон Цариград

​Македонските четници и младотурските единици се качиле на воени композиции на железницата Солун – Цариград.

1

Запоседнување на железничките јазли

Четниците на Сандански и Чернопеев ги обезбедувале клучните железнички станици долж патот низ Тракија (како Драма, Кавала и Дедеагач) за да спречат саботажа од лојалистите на султанот.

2

Пристигнување пред Цариград

На 17-18 април 1909 година, „Армијата на операцијата“ зазела позиции околу Цариград. Одредот на Сандански бил сместен во предградијата, во близина на Чаталџа и Сан Стефано.

3

Нападот на престолнината (24 април 1909)

Утрото на 24 април започнал генералниот напад врз Цариград. Војските навлегле од неколку правци. Четниците на Сандански се бореле во првите редови при заземањето на клучните касарни каде што се криеле револуционерните верски единици на султанот.

Борбите биле жестоки, особено околу касарните „Ташкашла“ и „Јилдиз“, но за помалку од 24 часа градот бил целосно ставен под контрола.

​ Детронизација на Абдул Хамид II и Триумфот

​По заземањето на градот:

1. ​Султанот е соборен: Султанот Абдул Хамид II е симнат од престолот и испратен во куќен притвор токму во Солун (во вилата Алатини).
2. ​Нов султан: На престолот е поставен неговиот брат, Мехмед V Решад.
3. ​Признание за Сандански: Македонските одреди биле пречекани со овации од страна на младотурскиот комитет. Самиот Јане Сандански се сретнал со главните лидери — Енвер-паша, Нијази-бег и Махмуд Шевкет-паша.

​Овој настан бил врв на соработката меѓу Серчаните и Младотурците. Сликите од Сандански со комитите низ улиците на Цариград го обиколиле европскиот печат, правејќи го Сандански една од најпрепознатливите фигури на Балканот во тоа време.

​Трагичниот крај на сојузот

​Иако овој марш бил голем воен и организациски успех, победата во Цариград ги зацврстила младотурците на власт толку многу што тие набрзо ја напуштиле идејата за автономија и братство. Веќе следната 1910 година, истите младотурски паши кои го прегрнувале Сандански во Цариград, донеле закон за разоружување на четите и започнале терор врз македонското население.