makgrom

  За да видиме како едно општество може да функционира без човек кој е „болен за власт“ на врвот, мора да се вратиме на самите почетоци, но и да погледнеме неколку радикални обиди во модерната историја. ​ Кога луѓето ќе се обидат да ја укинат класичната хиерархија, бирократијата и државниот апарат, тие обично се вртат кон децентрализација и хоризонтално уредување (каде одлуките се носат заеднички, а не од горе-надолу). ​Историјата бележи неколку фасцинантни примери каде луѓето успеале да го скршат тој круг на власт — барем на некое време. ​1. Праисториските заедници (Најдолгиот период без владетели) ​Пред појавата на земјоделството и првите градови-држави, луѓето со стотици илјади години живееле во мали ловно-собирачки заедници. ​ Како функционирале: Овие општества биле длабоко егалитарни (еднакви). Немало кралеви, претседатели или постојани полициски сили. Ресурсите (храната) се делеле меѓу сите. ​ Зошто немало „епидемија на власт“: Заедниците биле мали (околу 30 до 10...

 Тишината во бакалницата стана толку густа, што Ило јасно го слушаше сопственото забрзано дишење. Болката во левата нога како целосно да исчезна, заменета со остар, студен адреналин. Тој полека клекна покрај отворената штица, со очи приковани за подмачканата цевка на „Манлихерот“. Во тоа старо железо не гледаше само оружје; гледаше излез од понижувањето што го претрпеа пред неколку минути во меаната. ​– Татко ти... ја носел на Мечкин Камен? – праша Ило со шепот кој звучеше како заклетва. ​– Ја носеше каде што требаше – кратко одговори мајстор Наум, па со раката нежно помина преку кундакот, како да гали стар пријател. – Ама ја чуваше во тајност. Затоа што пушката без ум е само парче метал што те носи право на бесилка. Окупаторот има илјадници вакви, Ило. Имаат митралези, камиони, авиони. Ако излезеш со ова на сокак како усукан петел, ќе те згазнат како бубашваба. ​Трајче, кој сè уште стоеше до вратата, се прекрсти во мракот. Лицето му беше бледо како охридскиот галеб во зима. ​–...

Александар правел многу јасна, со закон и статус утврдена разлика меѓу Македонците и Грците. Тој никогаш не ги изедначил овие две групи, ниту политички, ниту воено, ниту општествено. ​ Во неговите очи, Македонците биле неговите владејачки сонародници и воени браќа (соборци), додека Грците биле политички сојузници под присила (покорени субјекти) . ​Разликите врз основа на етничка и политичка припадност најјасно се гледале во клучни сегменти: ​ Воена структура: Елита наспроти „Заложници“ ​Во војската на Александар, Македонците и Грците имале потполно различни улоги, статус и ниво на доверба: ​ Македонците го сочинувувале јадрото на армијата. Тие ги заземале најелитните единици: коњаницата на придружниците и кралската пешадиска гарда. Сите врвни генерали и стратези (Парменион, Селевк, Птоломеј, Антипатар) биле Македонци. ​ Грчките трупи биле сојузници од Коринтскиот сојуз. Александар речиси никогаш не ги користел во првите борбени редови за клучните напади бидејќи немал доверба в...

Охрид, есента 1942 година ​ Сонцето веќе паѓаше зад планината, бојосувајќи го езерото во боја на умерено вино, но внатре во меаната на Коста „Чолакот“ мирисаше на пржен крап, лук и тутун. На масата во аголот, покрај малите прозорчиња со решетки од ковано железо, седеше мајстор Наум — бакал со остро око и уште поостра мисла. На масната мушама беа преостанатите коски од рибата, главица кромид пресечена на четири и едно грне со локално црвено вино. ​Наум ги хранеше своите двајца чираци, Ило и Трајче. Момчиња од по осумнаесет години, со раце зацрнети од носење гајби и работа по магацините, но со очи гладни за нешто многу поголемо од парче леб. ​– Ви велам јас, не бидете слепи при очи! – Наум ја тресна празната чашка од ракија на масата, придушувајќи го гласот за да не го чујат од шалтерот. – Овие што дојдоа со камионите, со перјата на капите и со бугарските чиновници зад нив... мислите за наше добро се тука? Пак ја прекројуваат нивата. Исто како во Берлин што ни ја прекроија дедовската ...

  Сонцето веќе силно печеше над Дојран, но под дебелата платнена тенда на терасата ветрето од езерото носеше пријатна свежина. На масата, меѓу нив, две испотени чаши со ладно пиво полека оставаа влажни кругови на дрвото. Езерото беше мирно, како огромно мазно огледало во кое се прелеваше синилото на небото. ​Илија ја подигна чашата, ја погледна капката што се слеваше по ладното стакло и ја започна нишката што со часови им ги брануваше мислите. ​– Гледај ја капкава, Марко – рече Илија, покажувајќи со прстот. – Совршена мала сфера. Сама по себе се закривила, како мал свет во просторот. Нели е тоа доказ дека густината ја оформува материјата одвнатре? ​Марко се насмевна, ја зеде својата чаша и го погледна езерото пред нив. ​– Фасцинантно е, Илија. Капката изгледа како да го закривува просторот, ама тоа е само илузија на нејзините молекули, нејзиниот внатрешен напон кој ја држи заедно. Но, твојата интуиција е на право место. Ако зборуваме за вистинското закривување, за она што го тв...

  Нападот и падот на Цариград во 1204 година за време на Четвртата крстоносна војна е еден од најконтроверзните и најшокантните настани во средновековната историја. Наместо да стигнат до Ерусалим за да се борат против муслиманските сили, крстоносците завршиле напаѓајќи го најголемиот христијански град во тоа време. ​Како крстоносците стигнале пред Цариград? ​Сè започнало со голем долг. Крстоносците немале доволно пари да им платат на Венецијанците за бродовите со кои требало да патуваат кон Египет. Тогаш, венецијанскиот дужд Енрико Дандоло (кој бил слеп, но исклучително лукав политичар) им предложил зделка: крстоносците да му помогнат да освои неколку градови на Јадранот (како Задар). ​Додека биле таму, им пришол протераниот византиски принц Алексиј Андроник Ангел. Тој им ветил огромна сума пари, воена помош и обединување на Православната и Католичката црква, доколку одат во Цариград и му помогнат да се врати на престолот. Крстоносците прифатиле. ​Првиот напад (јули 1203 годи...

  ​Помеѓу зелените падини на националниот парк Пелистер и синилото на Преспанското Езеро, се наоѓа место кое со децении претставува синоним за мир, чист воздух и недопрена природа — Крани . За оние кои бараат бегство од градскиот метеж, брзото секојдневие и бетонот, ова преспанско катче нуди уникатен спој на климатски благодати кои ретко каде можат да се сретнат на едно место. ​Крани не е само обична дестинација за викенд; тоа е искуство за сите сетила, место каде што планината и езерото си подаваат рака. ​Природна воздушна бања: Лек за душата и белите дробови ​Една од најголемите специфичности на Крани е неговата микроклима. Лоцирано на идеална надморска височина, ова место функционира како природна воздушна бања . ​Тука се вкрстуваат свежите, остри планински струења кои се спуштаат од моќната Баба Планина и благите, топли медитерански влијанија што доаѓаат преку езерото. Овој феномен создава воздух богат со кислород и јод, кој делува исклучително благотворно на дишните патиш...

​Во меаната на Тале, под дебелата сенка на стариот орев, атмосферата беше вжештена. На масата стоеја три празни бокали од по литар, чинија со остатоци од запечен грав и неколку лути пиперки. Околу масата седеа тројца: Блаже (учителот, кој тукушто се вратил со диплома од Солун), Ило (стариот занаетчија и терзија) и Коле (пазарџија, познат по тоа што кога зборува, со рацете мавта како да брка муви). ​Учителот Блаже, со очила на носот и сериозен израз, ја чукна со прст книгата по историја што ја носеше со себе. ​– Абе луѓе, разберете науката што вели! – рече Блаже со авторитетен тон. – Марко бил вазал на Султанот. Морал да плаќа данок и да оди во војска за нив. Тоа го пишува во тефтерите. Маричката битка го скршила. Неговите браќа и братучеди го предале, го оставиле сам, па морал да потпише. Каков Супермен, какви бакрачи, тоа се народни измислици за утеха! ​Стариот Ило полека го зеде бокалот, го допи последното кадифено црвено вино, па го погледна учителот преку веѓите. ​– Абе Блаже,...

 Проектот за создавање на еврејска автономна област или потенцијална држава во Албанија — често во историјата поврзуван со таканаречениот „Албански план“ (Albanian Plan) — е една од помалку познатите, но фасцинантни епизоди од периодот пред Втората светска војна и Холокаустот. ​Иако идејата никогаш не се реализираше, таа се развиваше низ неколку клучни фази во текот на 1930-тите години. ​1. Подемот на нацизмот и барањето спас ​Со доаѓањето на Хитлер на власт во Германија во 1933 година и воведувањето на Нирнбершките закони во 1935 година, позицијата на Евреите во Европа стана критична. Ционистичкото движење притискаше за емиграција во Палестина (тогаш под британски мандат), но Британија воведе строги квоти за доселување. ​Поради ова, еврејските организации и хуманитарци очајно бараа алтернативни локации ширум светот за населување на бегалците. Во тој контекст, Албанија се појави како неочекувана, но сериозна опција. ​2. Улогата на Лео Елтон и извештајот од 1935 година ​Клучн...

 Градилиште некаде во околината на Прилеп. Сонцето веќе почнува да пече, а екипата ја користи заслужената триесетминутна пауза за доручек. Седат на дрвени палети во сенката на еден недовршен ѕид. На импровизираната маса од превртена гајба има паштети, бел леб, домати и неизоставното дволитарско пиво во пластика. ​Главни ликови во дебатата: ​ Цане (52): Стар мајстор, итар, поминал сè во градежништвото. Не верува во ништо додека не го пипне со рака или додека не го крене со кран. ​ Игор (28): Помлад работник, постојано на телефон, сака интересни факти и научни емисии на Јутјуб, ама на градилиштето уште го јаде лебот на постарите. ​ Трајче (45): Човек од народот, скептик, за него сè што е надвор од Македонија е или американска пропаганда или филмска монтажа. ​ Игор: (бришејќи ја устата со ракав, гледа во телефонот) Еј луѓе, абе стварно имало едно место во Америка, пресушено езеро... Камењата сами оделе по калта, правеле трки! Некои тежеле и над 300 кила. Сами од себе, со к...